TV-recensie Haro Kraak

Goed voorbereide Zomergast Hanna Bervoets hield de regie stevig in handen

Haro Kraak

Hanna Bervoets had haar fragmenten al een paar jaar klaar liggen. Met die kleine onthulling begon Janine Abbring de tweede aflevering van Zomergasten. Bervoets leek zich even betrapt te voelen en wilde niet precies zeggen wat er dan al klaar lag.

Het was een dynamiek die vaker zou terugkeren: Bervoets had de avond duidelijk nauwkeurig voorbereid en hield de regie stevig in handen. Abbring deed soms pogingen tot ontregelen en verrassen, maar die haalden weinig uit. Pas tegen het eind van de uitzending leken ze wat meer van het script af te wijken en nader tot elkaar te komen.

Bervoets is een zeer productieve en gedisciplineerde schrijver met een oeuvre dat steeds experimenteler wordt. Tot vorig jaar schreef zij tevens in deze rubriek tv-recensies, waardoor ze de opmerkelijke (en tot dusver unieke) promotie maakte van Zomergastenrecensent naar Zomergast.

Haar voorliefde voor sciencefiction, technologie en wetenschap, te lezen in de boeken Ivanov, Fuzzie, Efter, Alles wat er was en Welkom in het Rijk der zieken, keerde zondag meermaals terug in fragmenten uit onder meer Jurassic Park, de serie The Leftovers en de documentaire Dark Net.

Maar het ware weefsel van de avond was de ontleding van verhalen. Bervoets analyseert graag wat ze ziet, wat haar tot een uitstekende, hoewel wat afstandelijke, Zomergast maakt. Bij vrijwel alle fragmenten begon Bervoets meteen vanuit een metaperspectief of een makersbril te praten.

Toen ze bij een scene uit Jurassic Park net wat interessants wilde zeggen over een techniek van Steven Spielberg (ik vermoed: dat hij zowel bij Jaws als Jurassic Park eerst de reacties van de mensen op ‘het monster’ laat zien en dan pas het monster) greep Abbring in en vroeg: ‘Wacht even, wat vond je er als kind van?’

‘Dino’s!’, zei Bervoets lacherig.

Hanna Bervoets aan tafel bij Janine Abbring. Beeld RV

Stomp in de maag

Ze begon de avond met een stomp in de maag: beelden van walrussen die van een klif naar beneden storten, een scène uit de BBC-productie Our Planet. Natuurdocumentaires verraden onze hang naar verhalen, zei ze. De kijker ziet geen kale registratie, maar een keten van oorzaak en gevolg.

Een verhaal, in dit geval, van ijs dat zich terugtrekt en als ultieme consequentie walrussen die hun dood tegemoet springen, in slowmotion. Uit wanhoop, zei David Attenborough tweemaal, maar daar twijfelde Bervoets aan. ‘Elk verhaal is manipulatie’, zei ze, en dat bedoelde ze niet negatief.

Ze houdt ook van reality-tv vanwege de opzichtige manipulatie. In een fragment uit Expeditie Robinson was te zien hoe de stugge militair Gwenda niet doorheeft hoe de rest van de groep tegen haar samenspant en haar weg zal stemmen. Bervoets: ‘Dit is het schoolplein wat we zien.’

Dat leidde tot een paar interessante reflecties op het casten van archetypes in zo’n programma. De stugge man of vrouw zit er altijd in, zei Bervoets, die schatte dat ze in totaal zo’n 250 uur aan Expeditie Robinson had gezien. En dat stugge type werd altijd weggestuurd, omdat de groep hem of haar niet mag, terwijl het vaak juist nuttige spelers zijn om erbij te hebben.

Daarna volgde een fragment uit Casting JonBenet, een bijzondere Netflix-documentaire die bestaat uit audities voor een speelfilm. Die film zou gaan over de waargebeurde (onopgeloste) moord op het 6-jarige meisje JonBenét Ramsey, maar het was nooit de bedoeling om de film werkelijk te maken.

We zagen een aantal vrouwen, die uit de buurt komen waar de moord is gepleegd, auditie doen voor de rol van de moeder die verdacht werd van de moord op haar dochter. De moeder zou stress hebben gehad van haar veertigste verjaardag die er bijna aankwam. Een van de vrouwen die kwam auditeren was boos dat dat gegeven tegen de moeder werd gebruikt.

De gelaagde metadocumentaire ging volgens Bervoets over het genre true crime en onze neiging om te speculeren, omdat we willen weten hoe het zit. Maar het ging vooral over empathie, zei ze. ‘Je ziet hoe die vrouwen hun eigen leven meenemen in het begrijpen van een ander verhaal.’

Zelf dacht Bervoets dat het broertje de moord had gepleegd. Abbring paste de analyse over empathie toe op haar gast, half-ironisch, en zei toen dat Bervoets enig kind was en dáárom die conclusie trok. Ja, zou kunnen, zei Bervoets gul, en daarna nam ze de controle weer over.

Popcultuur

Bervoets liet in de keuze voor haar fragmenten en hoe ze erover praatte een enorm enthousiasme voor popcultuur zien. Voor de wat oudere VPRO-kijkers waren Céline Dion, Xena: Warrior Princess, Expeditie Robinson en een Disneyland-suprisevideo wellicht even schrikken, want: niet highbrow genoeg. Maar Bervoets wist telkens de diepere laag eronder te laten zien.

Opvallend was ook dat Bervoets geen morele oordelen wilde vellen. Na een item over een Japanse jongen die een relatie heeft met het virtuele meisje Rinko, zei Abbring: ‘Ik voel een beetje medelijden met die jongen, wat voel jij?’

‘Ik ben wel blij voor hem dat hij die Rinko heeft.’

Tot op de dag van vandaag was Bervoets de makers van Xena: Warrior Princess dankbaar voor de scènes die hintten op een lesbische relatie tussen Xena en Gabrielle. Een verhouding die de schrijvers aanvankelijk niet zo bedoeld hadden, maar later wel steeds meer gingen ‘teasen’. Op haar vijftiende zat Bervoets klaar voor die momenten. Eindelijk iemand op tv zoals zij.

Bervoets liet in de keuze voor haar fragmenten een enorm enthousiasme voor popcultuur zien. Beeld RV

Erkenning 

Zo werd het ook een avond die draaide om ‘gezien worden’, de erkenning krijgen dat je er mag zijn. Het grootste compliment dat een lezer haar kon geven, zei Bervoets aan het eind van de uitzending, was als hij haar schreef dat hij zich getroost of gezien voelt door haar boeken. Dat sloot naadloos aan bij een van Abbrings favoriete Bervoets-zinnen: ‘Liefde is gekend worden.’

Op dat moment ging het gesprek, aan de hand van een oud interview met schrijver Susan Sontag en een fragment uit de documentaire De lengte van liefde, over chronisch ziek zijn. Een onderwerp waar Abbring over mee kan praten omdat ze een aantal jaar geleden haar rug brak tijdens opnames van Wie is de mol?. Ook Bervoets heeft chronisch pijn vanwege een bindweefselaandoening.

‘Hoe doseer jij je klagen?’, vroeg Abbring, een vraag waaruit haar eigen ervaring sprak. Het is heel moeilijk, zei Bervoets, koorddansen. ‘Hoeveel van mijn pijn leg ik bij mijn vrienden neer, bij mijn partner? Je kunt ook te weinig delen. Maar als je te veel deelt worden mensen je zat.’

Ze kon van alles niet meer doen, maar ze had zichzelf wijsgemaakt dat het niet erg was dat ze die dingen niet meer kon. Een van de vele voorbeelden van ‘de verhalen die we aan onszelf vertellen om met onszelf te kunnen leven’.

Oók haar ziekte analyseert ze. Ze wil precies weten wat de oorzaak van haar pijn is, maar dat is vaak onmogelijk. ‘Het is eindeloos frustrerend als je je lijf niet kunt doorgronden.’ Geen enkele kijker kon het tegendeel beweren toen ze daarna zei: ‘Ik wil weten hoe dingen zitten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden