Recensie Mannen in oorlog

Gluren op de verkleedpartijtjes van de Wehrmacht ★★★★☆

Vrolijke travestiefeestjes, poepende mannen in uniform: twee mooie fotoboeken tonen Duitse soldaten met diepmenselijke behoeften. En zonder enige schroom.

Beeld uit het hoofdstuk ‘Rekrutenzeit’ in Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht. Beeld Collectie Martin Dammann

Martin Dammann: Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht. Hatje Cantz; 128 pagina’s; € 28,-. (★★★★☆)

Erik Kessels: Shit (Scheisse). RVB Books; 100 pagina’s; € 35,-. (★★★★☆)

In eerste instantie vermoed je dat de verkleedpartijen in het fotoboek Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht gevallen van meligheid zijn. Bonte avonden van soldaten op verlof of in een gevechtspauze, besprenkeld met de consumptie van grote Teutoonse schalen en overvloedige hoeveelheden drank. Heinz trekt de klerenkast open van een gevorderde boerderij, en dan valt zijn oog op het ondergoed, de bh’s en de kousen van de verjaagde of gedode boerin. Tien minuutjes later betreedt hij in vol ornaat de kamer waar zijn kameraden hem-die-haar-is-geworden onder grote hilariteit verwelkomen met schalkse fluittonen en schuine opmerkingen. Hun commandant ziet het glimlachend en hoofdschuddend aan.

Je denkt aan een geintje, maar de Duitse kunstenaar Martin Dammann toont in zijn Soldier Studies dat de travestie die hier in tal van variëteiten te zien is een diepere, ernstiger oorsprong heeft dan de begrijpelijke behoefte van soldaten in oorlog aan onbekommerd plezier. De foto’s die hij jarenlang verzamelde uit de verstofte, vergeelde (en dikwijls vermoedelijk op donkere plekjes verborgen) fotoalbums van Wehrmachtsoldaten uit de Tweede Wereldoorlog tonen lol, maar ook genegenheid en aantrekkingskracht tussen mannen in uniform en hun in vrouwenkleding uitgedoste gelegenheidspartner.

Er hangt – verrassend genoeg, in een tijd waarin homo’s naar concentratiekampen werden afgevoerd – een uitgesproken erotische sfeer onder de manschappen. De blikken op de feestjes verraden veel; de hunkering naar het andere geslacht van mannen die daar maanden of jaren van verstoken zijn, de gretige bereidheid te vergeten (of misschien wel helemaal niet te vergeten) dat er een mannenlichaam is verpakt in vrouwenkleren. Een sjaaltje om het hoofd is voldoende om een vrouwenkapsel te suggereren, een doek op borsthoogte een boezem. Onuitroeibaar is blijkbaar, ook in tijden van ontmenselijking door oorlogsgeweld, de behoefte aan intimiteit. En het verrassende is dat de Wehrmachtsoldaten in de euforie van het moment geen gêne lijken te voelen om die voor de camera van een kameraad tonen. Blijkbaar wierpen ze onder het mom van een geintje alle schroom van zich af.

Beeld uit het hoofdstuk ‘Front’ in Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht. Beeld Collectie Martin Dammann
Uit het hoofdstuk ‘Front’ in Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht. Beeld Collectie Martin Dammann

Poepen in uniform

Meer primaire levensbehoeften van Duitse soldaten toont Shit (Scheisse), een fotoboek van de hand van foto(album)collectioneur Erik Kessels waarin uitsluitend poepende mannen in uniform te zien zijn, met hun blote kont boven een kuil of greppel. Zoiets menselijks is uiteraard ook Hitlers stoottroepen niet vreemd, maar ook bij de verzameling beelden van mannen die individueel of in groepjes hun ingewanden ledigen, vallen het gebrek aan schaamte en de noodgedwongen openbare alledaagsheid op van een bezigheid waarvoor gewoonlijk de beschutting van het privaat wordt gezocht.

Zoals je je kunt afvragen waarom de travestiefeestjes werden gefotografeerd en aldus voor het nageslacht bewaard bleven, zo kan dat ook bij de poepende mannen. De motieven van de hobbyfotografen zullen oneindig gevarieerd zijn – van voyeurisme en meligheid tot de behoefte een feestelijk hoogtepunt in duistere tijden vast te leggen. Of, in het geval van Kessels’ verzameling, de behoefte te tonen dat mannen in oorlogstijd allen gelijk zijn in de Scheisse waartoe ze zijn veroordeeld. Een universeel besef, niet alleen voorbehouden aan de Wehrmacht.

Uit het hoofdstuk ‘Front’ in Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht. Beeld Collectie Martin Dammann
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden