Review

Global Imaginations is grappig en confronterend

Kunstenaars stuurden rijkeluisproblemen uit het westen naar denktanks in ontwikkelingslanden. Het resultaat is grappig en confronterend. Global Imaginations klinkt wat wereldwinkelig, maar gelukkig wordt hier niet op safe gespeeld.

OrtaWater Purification Factory. Beeld Marc de Haan

Waar in de supermarkt tegenwoordig alles liefst lokaal is, krijgt de kunstwereld geen genoeg van het 'globale'. Kunstenaars worden nomadisch genoemd, leven in het vliegtuig; curatoren en critici vliegen achter hen aan. Een ontwikkeling die de aandacht voor niet-westerse kunst nogal opkrikte.

Nu is zo'n club 'globale' kunstenaars in Leiden neergestreken. Een tentoonstelling zo internationaal is zeldzaam in Nederland. Global Imaginations kwam voort uit een samenwerking van Museum De Lakenhal, de jubilerende Universiteit Leiden en het Museum Volkenkunde. De locatie is spectaculair: de Meelfabriek, een oud fabrieksterrein waarop lokale graffitikunstenaars hun sporen achterlieten.

Ongewenste mix

Die titel Global Imaginations klinkt soft en wereldwinkelig, maar gelukkig wordt hier niet op safe gespeeld. Een kunstwerk van het Amerikaans-Ghanese kunstenaarscollectief Ghana ThinkTank leidde zelfs tot luid protest.

Als omkering van ontwikkelingshulp sturen deze kunstenaars problemen uit de eerste wereld naar 'denktanks' in minder bevoordeelde werelddelen. Daar is lef voor nodig. Ga maar eens met een camera een Sudanees vluchtelingenkamp in op zoek naar oplossingen voor rijkeluisproblemen. Verrassing: die uitdaging wordt daar met enthousiasme en een flinke portie empathie opgepikt. In Leiden noteerde de ThinkTank het probleem: hoe kunnen we met moslims samenleven? Een denktank in Gaza antwoordde: verdiep je in de islam, want kennis leidt tot begrip.

Dus wilde ThinkTank een Anne Frank Moskee plaatsen in de Meelfabriek: van buiten een miniatuurachterhuisje, van binnen een islamitische gebedsruimte, zodat men de Koran kon bestuderen. De interreligieuze organisatie Caïro-overleg vond het plan kwetsend, een ongewenste mix van Holocaust en islam. Hun protest wierp vruchten af. Nu heet het huisje Monument to the Dutch en kan men er een heilig boek naar keuze lezen: een bijbel en koran liggen klaar, in de draaibare boekenkast staat ook een thora. Helaas is het bouwsel claustrofobisch, weinig uitnodigend, alsof je moet onderduiken om een heilig boek te kunnen lezen.

Afblijven van Anne

'Van Anne Frank moet je afblijven. Elke toevoeging is overbodig.' Zo verwoordde het Caïro-overleg (een samenwerking van christenen, joden en moslims) het bezwaar tegen de Anne Frank Moskee. De kunstenaars van Ghana ThinkTank veranderden het kunstwerk: 'Voor ons staat het Anne Frank Huis nog steeds voor tolerantie. Maar wij zijn buitenstaanders en kijken daardoor misschien met een andere blik dan Nederlanders.'

Denken

Misschien ligt de kracht van de denktanks eerder in het denken dan in het toepassen. Op video's is te zien hoe zo'n denktankbijeenkomst verloopt. Een non-probleem leverde de mooiste beelden op. Iemand in Leiden vroeg zich af: 'Hoe kan ik mijn problemen sturen aan iemand die zo veel meer problemen heeft dan ik?' Uit Soedan, Gaza en Indonesië klonk vervolgens unaniem: elk probleem telt, we moeten elkaar helpen. Zo veranderen de denktanks de wereld alsnog, maken haar een stukje kleiner, behapbaarder, gelijkwaardiger.

Ook andere kunstwerken proberen ons wereldbeeld te vervormen. De omkering van Ghana ThinkTank (derde wereld helpt eerste wereld) herhaalt zich in een installatie van Romuald Hazoumè en blijft een tweede keer boeien. Hazoumè filmde hoe hij in Benin geld laat inzamelen voor een fictieve ngo voor 'westerlingen in nood'. Dat stuit hier op onbegrip, levert discussie op. Grappig en confronterend. Niet alleen effectief voor de toeschouwer in Leiden, maar ook voor de marktkoopman in Benin.

Ghana ThinkTank Beeld Ghana ThinkTank

Duizelingwekkend

Dat de wereld zozeer kan kantelen dat je bang bent eraf te vallen, maakt Tsang Kin-Wah voelbaar. Hij laat in een pikdonkere ruimte angstaanjagende teksten over hel en verdoemenis als slangen over de grond krioelen. Ondertussen zwelt een geluid aan als van een naderende straaljager. Duizelingwekkend. In dit tochtige gebouw met her en der waarschuwingen om te voorkomen dat je in een lege liftschacht kukelt, kregen deze video- en geluidsinstallaties de perfecte plek op vijf hoog. In het duister lijkt de vloer een gapend gat. Kin-Wah zet met dit verschrikkelijke kunstwerk alles wat vertrouwd lijkt op z'n kop. Wereldbeeld of zelfbeeld, China of Leiden, dat maakt dan eigenlijk niet meer uit - als kunst je zo van je stuk brengt dat je bijna omvalt, is het gewoon heel goed.

Een verzoek: volgende keer graag wat minder landkaartenkunst op zo'n globale tentoonstelling. De confrontatie met de geografische vorm van de continenten (hoe afwisselend je die ook kunt presenteren) leidt slechts tot mijmeringen over aardrijkskundeles. Ze leiden af van de veel spannender ideeën die deze tentoonstelling naar de Meelfabriek bracht. Een wat meer urgente tentoonstellingstitel was toepasselijk geweest (Global Problems?), maar dat had bezoekers vast afgeschrikt en dat zou zonde zijn.

Vrijwilligers helpen in De Meelfabriek bij de opbouw van het kunstwerk Plastic Bags van Pascale Marthine Tayou. De installatie maakt deel uit van de kunsttentoonstelling Global Imaginations. Beeld anp

Global Imaginations, Meelfabriek, Leiden. T/m 4/10.

Transformatie van de meelfabriek

Nu nog een spannende locatie om te exposeren, straks dure appartementen en een wellnesscentrum.

De tentoonstelling Global Imaginations vindt plaats op het leegstaande terrein van een oude Leidse meelfabriek. Iets meer dan een eeuw lang (1884-1988) werd hier meel gemalen van graan dat over de singels werd aangeleverd. De fabriek produceerde niet alleen voor Leiden: in de bloeitijd eind jaren vijftig werd dagelijks 420 ton meel gemaakt, genoeg om 750 duizend broden van te bakken.

Sinds de sluiting in 1988 ligt het complex er verloren bij. In 1998 kocht projectontwikkelaar Ab van der Wiel het. Zijn bedrijf zal dit jaar starten met een grondige verbouwing: van de bestaande gebouwen zullen alleen de dragende constructies overblijven. Voor de transformatie is vijf jaar gepland. Dan staan op het terrein appartementen, lofts, penthouses, kantoren, een restaurant, een wellnesscentrum en een hotel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden