REPORTAGE

Glascultuur, een kwetsbare kunstvorm

Renny van Heuven-van Nes, oud-conservator van Het Loo, heeft 130 glas-in-loodramen over de Oranjes getraceerd en schreef er een boek over. V maakte met haar een rondgang langs glas en glazenier.

Willem van Oranje (midden) in het prins Willemraam van Georg Rueter in de Nieuwe Kerk in Delft, gemaakt in 1933. Beeld Ivo van der Bent

Gedecideerd loopt Renny van Heuven door de binnenstad van Delft. Hier, zegt ze, moeten we zijn om in twee kerken een kunstvorm te bekijken die veel meer aandacht verdient: ramen van glas-in-lood. Want je kunt schilderen met verf, maar je kunt ook schilderen met licht, en dat is wat een kunstig gemaakt glas-in-loodraam doet. De Oude Kerk en de Nieuwe Kerk in Delft hebben er, zegt Van Heuven, schitterende voorbeelden van.

Emerentia van Heuven-van Nes, zoals zij voluit heet, is oud-conservator van paleis Het Loo, het nationale Oranjemuseum in Apeldoorn, waar ze meer dan dertig jaar werkte. Ze publiceerde diverse boeken over de Oranjes en hun geschiedenis. Hoewel inmiddels 73 is ze energiek en vooral spraakzaam. 'Mag mij iets van het hart?', vraagt ze. 'De viering van 200 jaar koninkrijk zou nu juist moeten beginnen, in plaats van worden afgesloten.'

Volgende week vindt de slotmanifestatie plaats in een reeks van twee jaar evenementen die het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden moesten markeren, maar, zegt Van Heuven: 'We waren tussen 1813 en 1815 nog helemaal geen koninkrijk. Wat we wel waren, is een beetje onduidelijk. Het is niet vastgelegd. We hadden de naar Nederland gehaalde Willem-Frederik vanaf 1813, in maart 1814 werd hij ingehuldigd als soeverein vorst, maar pas op 21 september 1815 is hij als Willem I in Brussel ingehuldigd als Koning der Nederlanden, inclusief België.'

Zo, dat is gezegd. Van Heuven heeft de dingen graag precies. Het verklaart meteen de timing van Van Heuvens nieuwe boek, dat vandaag wordt gepresenteerd in dezelfde Oude Kerk in Delft die wij nu op het punt staan te betreden. Nassau en Oranje in gebrandschilderd glas 1503-2005, heet het. Net als haar eerdere onderzoeken is het andermaal een secuur werk geworden. Elf jaar geleden verscheen Monumenten voor Nassau en Oranje, waarin ze met dertien co-auteurs 130 aan de Oranjes gewijde monumenten beschreef. Door dat boek stuitte ze op haar nieuwe onderwerp: glas-in-loodramen, en dan in het bijzonder de ramen die de Oranjes als thema hebben. 'Ik heb er, soms met hulp, weer 130 getraceerd, curieus hè?', zegt ze lachend.

Een medewerkster snijdt het glas. Beeld Ivo van der Bent

Oude Kerk

Ze opent de deur van de Oude Kerk, kijkt meteen omhoog, wijst op de nazomerse lichtinval en zegt: 'Zie je het, mooi hè?' De kerk uit 1246 heeft 25 gebrandschilderde ramen. Zoals in de meeste gevallen voornamelijk met religieuze thema's, maar twee ervan zijn aan de Oranjes gewijd: het Willem de Zwijgerraam en het Wilhelminaraam. De 25 kleurrijke ramen vormen een eenheid, omdat ze alle van de hand van Joep Nicolas zijn, een vroegere grootheid op dit gebied, gemaakt tussen 1956 en 1964 bij gelegenheid van een grondige restauratie van de kerk. Voor die tijd zat er simpel blank glas in.

'Willem van Oranje en Wilhelmina zijn de meest afgebeelde Oranjes', zegt Van Heuven. 'Zowel in monumenten als in ramen. Hij als vader des vaderlands, zij als de strijdbare vorstin uit de oorlog.' Ze wijst op de tekst in het Wilhelminaraam: 'Stantvastich is ghebleven mijn hert in teghenspoet.'

De ramen van Nicolas gelden als zijn levenswerk. Hij zei er zelf over: 'Een taak die gedurende acht jaren van mijn leven mijn grootste bekommernis, maar ook mijn grootste vreugde was.' De twee Oranjeramen hebben een groot, hoog middenraam en twee lagere zijramen. Aan het Wilhelminaraam valt op hoe speels en licht het is. De vorstin wordt over de hele breedte van het raam omringd door kinderen. Achter haar is volwassen Nederland uitbundig aan het vlaggen.

Het Wilhelminaraam van Willem van Konijnenburg in de Nieuwe Kerk in Delft, gemaakt ter ere van haar zilveren regeringsjubileum in 1923. Beeld Ivo van der Bent

Nieuwe Kerk

We lopen naar de nabijgelegen Nieuwe Kerk, uit 1496. Van Heuven vertelt vrolijk verder. Een van de bevindingen uit haar boek is dat vóór de stichting van het koninkrijk, in 1815 dus, glas-in-loodramen meestal schenkingen waren van de Oranjes zélf. De stadhouders wilden er hun politieke positie mee markeren. Van voor 1795, voor de Franse tijd dus, vond ze vijftien ramen.

Na die tijd zijn de ramen juist schenkingen van particulieren of stichtingen die hun aanhankelijkheid aan het koningshuis tot uitdrukking wilden brengen. Zo'n dertig uit de 19de eeuw, tachtig uit de 20ste en de meest recente uit 2005, in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, bij gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Beatrix. Gemaakt door Marc Mulders, want ook moderne kunstenaars - denk aan Michel van Overbeeke en Annemieke Punt - hebben belangstelling voor deze kunstvorm.

In de Delftse Nieuwe Kerk hebben de ramen juist geen eenheid van stijl. Het zijn er zestien, waarvan negen gewijd aan het Huis Oranje-Nassau. Diverse kunstenaars hebben er vanaf eind jaren twintig aan gewerkt, zoals Georg Rueter, Jaap Gidding en Henry van der Stok. Ook hier een majestueus Wilhelminaraam, van de schilder Willem van Konijnenburg. Acht vorstinnen op de bovenste rij verwijzen naar het koningschap.

Achter het praalgraf voor Willem van Oranje een, uiteraard, prins Willemraam. Het beeldt Willem van Oranje uit op een steigerend paard, in talloze kleine stukjes glas, met om hem heen onder anderen de paus, Luther, Calvijn, Karel V, zijn tegenstander Filips II en zijn secretaris Marnix van Sint-Aldegonde. Tot de andere ramen behoren een Willem III & Maryraam, een Geuzenraam ('Uit de zee geboren, door de zee vrij geworden') en een Vorstinnenraam, met Juliana van Stolberg, de moeder van Willem van Oranje. Japanse toeristen maken er deze middag reeksen foto's van.

Het glas wordt in lood gezet. Beeld Ivo van der Bent

Glasatelier Oud Rijswijk

Glas-in-loodramen heten ook wel 'glazen', hun makers glazeniers. We verruilen het historisch centrum van Delft voor een industrieterrein in Zoetermeer. Daar is in een grote loods Glasatelier Oud Rijswijk gevestigd - voorheen gevestigd in Rijswijk. Binnen zijn medewerkers op verschillende tafels aan het werk. Een is glas aan het snijden, met blote handen, een ander 'zet' de stukjes glas in loodstrippen ('bindroedes') volgens een getekend patroon.

Sommige kunstenaars ontwerpen en maken hun ramen zelf, anderen laten het ambachtsdeel over aan vaklieden. Peter Heijman, oprichter en eigenaar van dit glasatelier, kan allebei. Hij maakte in zijn 40-jarige loopbaan zelf ramen, maar restaureerde ook veel, onder meer de ramen in de koninklijke wachtkamers van Den Haag Hollands Spoor en Amsterdam Centraal, en het grote koepeldak in de hal van de Eerste Kamer. Een kopie ervan hangt in de nok van zijn loods.

Voor zijn ramen, vertelt Heijman, gebruikt hij mondgeblazen glas. In Europa zijn nog drie ovens waar dat wordt gemaakt: in Polen, Duitsland en Frankrijk. Dat kan blank glas zijn, maar ook gekleurd. Op dat glas kun je dan schilderen met speciale verven ('metaaloxydes') en emailles. Om extra effecten te bereiken, kun je in die verven nog met een mes arceren of met een zachte kwast 'tamponneren' (het oppervlak puttig maken). Dat is dan, na nog een ronde in de oven, op 640 graden, gebrandschilderd glas.

Peter Heijman, oprichter en eigenaar van Glasatelier Oud Rijswijk. Beeld Ivo van der Bent

Kwetsbare kunstvorm

'Het is een kwetsbare kunstvorm', zegt Heijman. 'Ramen in gebouwen hebben last van regen en vooral van wind, die vooral de oudere glazen kan indeuken.' Om dat zo veel mogelijk te voorkomen, wordt een glas-in-loodraam, nadat het is gezet, met een speciale kit waterdicht gemaakt en verstevigd. Het is, al met al, arbeidsintensief werk, met een grote variëteit aan technieken. Heijman: 'We hebben de economische crisis wel gevoeld natuurlijk. Veel restauratiewerk werd uitgesteld. Maar nu gaat het weer goed.' De 66-jarige Heijman prijst zich gelukkig dat twee werknemers de zaak graag zouden overnemen als hij op afzienbare termijn stopt.

Renny van Heuven ziet het allemaal met onverminderd enthousiasme aan. 'Het is een beetje veronachtzaamd erfgoed', zegt ze, 'terwijl ik merk dat, als je wat vertelt, veel mensen een sluimerende belangstelling ervoor hebben. Ik gaf eens een beschrijving van een raam aan een vrouw in 'haar' kerk en toen zei ze: 'Wat leuk, dat wist ik helemaal niet', terwijl ik hier al dertig jaar kosteres ben!'

Emerentia van Heuven-van Nes, Nassau en Oranje in gebrandschilderd glas 1503-2005. Met bijdragen van S. Groenveld en Taco Hermans. 39 euro.

Renny van Heuven-van Nes. Beeld Ivo van der Bent
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden