ESSAY

Ging Game of Thrones te ver met deze scène?

Behaagziek was de Amerikaanse serie Game of Thrones toch al niet: personages worden onthoofd, verbrand, verkracht, verminkt. Toch heeft nu één specifieke scène geleid tot wereldwijde ophef, zelfs onder politici. Waarom?

Sophie Turner als Sansa Stark in Game of Thrones (niet de beruchte scène). Beeld .
Sophie Turner als Sansa Stark in Game of Thrones (niet de beruchte scène).Beeld .

Onrustig schuif je heen en weer. De ogen strak op het scherm gericht, het hart in de keel. Zittend op de bank voel je het onheil met de minuut dichterbij komen - alsof de dreigende muziek van Jaws zich in je lichaam heeft genesteld.

Je weet dat er iets ergs gaat gebeuren. Op sociale media zag je al 'OMG #GOT' voorbij komen, of je ving een flard van een gesprek op bij de koffieautomaat. De grootste spoilers heb je de afgelopen dagen zo goed mogelijk ontweken. Wat er precies gaat gebeuren, weet je dus nog niet, behalve dat het naar zal zijn. Wat je wel weet: Game of Thrones lost die belofte altijd in.

In dit stuk staan van die spoilers. Als u nog niet wilt lezen wat er gebeurt in Unbowed, Unbent, Unbroken, aflevering zes van het vijfde seizoen van de serie (vorige week uitgezonden), kunt u dit artikel beter opzij leggen.

LET OP DIT ARTIKEL BEVAT SPOILERS.

Hallo overgebleven lezers, fijn dat we erover kunnen praten.

Aan het eind van deze aflevering zien we Sansa, de dochter van het geplaagde geslacht Stark, trouwen met Ramsay Bolton, beroepssadist en tijdelijk heerser over Winterfell. In eerdere seizoenen hebben we hem al kundig zien martelen, hij is het type schoonzoon van wie je hoopt dat hij nooit met een benzinepompbosje voor je 16-jarige dochter op de stoep zal staan. Maar ja, er is dan ook nog maar weinig familie over om Sansa te beschermen: haar geliefde vader is onthoofd in King's Landing terwijl zij moest toekijken, haar moeder en broer zijn vermoord bij The Red Wedding - overigens door de familie Bolton. Zoals gezegd: het geplaagde geslacht Stark.

Na veel ellende en omzwervingen is Sansa terug in Winterfell, de plek waar ze opgroeide. Hoewel ze vroeger een nuffig tutje was dat trouwen met een prins als grootste ambitie had, is ze de afgelopen seizoenen uitgegroeid tot een sterke, jonge vrouw. Door 'ja' te zeggen tegen een huwelijk met Ramsay hoopt ze ooit koningin van het Noorden te worden. De sadist lijkt aanvankelijk nogal onder de indruk van zijn toekomstige partner, maar dat is schijn. In de huwelijksnacht verkracht hij haar, terwijl hij Theon - vroegere huisvriend van de Starks, inmiddels zwaar geretardeerd door Ramsays mishandelingen - verplicht toe te kijken.

Actrice Sophie Turner. Beeld AFP
Actrice Sophie Turner.Beeld AFP

Gevoelige snaar

Het was zeker niet het eerste seksuele geweld in Game of Thrones. Eerder zagen we bijvoorbeeld al hoe Jaime Lannister zijn zus en geliefde Cersei verkrachtte naast het lichaam van hun zojuist overleden zoon. Het was ook niet alsof het onheil plotseling opdoemde uit een dode hoek; we kennen Ramsays gewelddadige trackrecord.

En toch raakte de gebeurtenis een gevoelige snaar. 'We zullen Game of Thrones niet langer promoten', kopte The Mary Sue, een kleine feministische 'nerd-site', een dag na de uitzending. Dat geluid vond weerklank bij bekendere media zoals Vox, The Independent en Vanity Fair. Die laatste, verontwaardigd: 'Moesten we echt zien hoe Ramsay Bolton Sansa Stark verkrachtte? Nee, absoluut niet.' Er kwam zelfs een reactie uit politieke hoek. Senator Claire McCaskill, Democraat uit de staat Missouri, noemde de scène 'gratuit en walgelijk'. Ze was klaar met de serie, twitterde ze.

Op internet wordt inmiddels al een week gediscussieerd over een fictieve verkrachting. Niet zo gek ook, want het bereik van de serie is groot. Elke aflevering wordt wereldwijd door ongeveer 20 miljoen mensen bekeken. Game of Thrones is weinig behaagziek, geliefde personages worden zo uit het leven van de kijker weggerukt. Logisch dat je na het zien van de laatste aflevering online of op de werkvloer even lotgenotencontact zoekt om de gebeurtenissen te bespreken.

Stiekem

Sophie Turner (19), de Britse actrice die Sansa Stark speelt, over de bewuste scène: 'Toen ik het script las, kon ik het toch wel waarderen. Ik vind het mooi dat Ramsay Theon laat toekijken. Het is allemaal zo gestoord. Voor mij was het best beangstigend, maar stiekem vond ik het geweldig.'

Overbodig

De vraag is: waarom is deze scène de druppel? Het gaat hier over een serie waarin mensen worden onthoofd en levend verbrand. We hebben gezien hoe een prostituee door een kruisboog werd gespietst en een zwangere vrouw in haar buik gestoken. Game of Thrones is doordrenkt met seksueel geweld, dus waarom leidde vooral deze gebeurtenis tot grote ophef?

De verkrachting van Sansa was, zo luidt het voornaamste feministisch bezwaar, dramaturgisch overbodig. We weten al dat Ramsay een gestoorde sadist is. Evenmin heeft Sansa deze verkrachting nodig om wraak te willen nemen op de familie Bolton; ze hebben haar moeder en broer immers al afgeslacht.

Toch lijkt het plot dat je als alternatief kunt bedenken misschien nog wel alarmerender - en in elk geval ongeloofwaardiger: dat Ramsay in het aangezicht van zijn knappe, roodharige vrouw plotseling in een leuke man verandert, een goedaardig figuur, iemand die zijn bruid netjes behandelt. De kracht van de serie is juist dat deze intrinsieke slechtheid durft te verbeelden - zoals we eerder zagen bij de jonge koning Joffrey - zonder zich daarvoor te excuseren of langzaam toe te werken naar een aardiger personage.

Sophie Turner als Sansa Stark en Iwan Rheon als Ramsay Bolton in Game of Thrones. Beeld ap
Sophie Turner als Sansa Stark en Iwan Rheon als Ramsay Bolton in Game of Thrones.Beeld ap

Noodzakelijk

Het zou bovendien gek zijn geweest de huwelijksnacht van Sansa onbesproken te laten. Ze is nog maagd; haar eerste keer is een belangrijke gebeurtenis. De verschrikkelijke scène is daarmee eerder noodzakelijk dan overbodig.

De pijn lijkt 'm toch vooral te zitten in de hobbelige weg die Game of Thrones de afgelopen jaren heeft afgelegd. Al eerder was er stevige kritiek op een verkrachting in de serie, namelijk die van Jaime Lannister en zijn zus Cersei. In de boekenreeks waarop de serie is gebaseerd - A Song of Ice and Fire van George R. R. Martin - is weliswaar sprake van ruwe seks, maar deze vindt wel plaats met instemming van Cersei. Waarom vinden de schrijvers van de tv-versie het nodig er een verkrachting in te schrijven, vroegen fans zich af. Daarop konden de auteurs zelf ook niet een bevredigend antwoord geven.

De kritiek werd steviger toen de gebeurtenis in de daarop volgende afleveringen niet echt tot iets leidde. De broer en zus hadden het stof van zich afgeklopt en gingen gewoon verder met hun leven, kijkers in vertwijfeling achterlatend. De scène leek daarmee louter te zijn bedoeld om de boel even flink op te schudden: om te shockeren met verkrachting als middel.

Cersei Lannister (Lena Headey) in Game of Thrones. Beeld YouTube
Cersei Lannister (Lena Headey) in Game of Thrones.Beeld YouTube

Vrouwonvriendelijkheid

Het tegenovergestelde gebeurde vorige week bij Sansa. Hoewel je als kijker hoopte dat deze ellende haar bespaard zou blijven, kwam het seksueel geweld niet uit de lucht vallen. Er werd langzaam naartoe gewerkt, de sfeer was onheilspellend, de adem van de kijkers op de bank waarschijnlijk net zo ingehouden als die van Sansa.

Bovendien is de scène - voor zover dat mogelijk is - elegant verbeeld. De makers besloten Sansa niet in beeld te brengen: we zien alleen het vertrokken gezicht van de verplicht toekijkende Theon - een gegeven dat feministes doet vrezen dat het weer alleen om de pijn van een man zou gaan. 'Een krachtige jonge vrouw omlaag trekken om een man te redden, dat is wel het laatste wat we nodig hebben', schreef Vanity Fair. Aannemelijker is dat de makers hebben geleerd van de kritiek uit het verleden en inmiddels weten hoe ze iets ingrijpends als een verkrachting wel moeten behandelen: met de zorgvuldigheid die een gebeurtenis als deze veronderstelt.

Er is al gediscussieerd over de vermeende vrouwonvriendelijkheid van Game of Thrones. Het vele onfunctionele naakt - veelal in de vorm van rondhuppelende prostituees met putjesloze billen - maakt dat we geconditioneerd zijn met een streng feministisch oog naar de serie te kijken. Dat lijkt zich nu te wreken.

Toch is die verontwaardiging erg selectief. In de kern draait de serie om macht. De vraag die daarmee verband houdt - en overal in door sijpelt - is wat die verschillende machtsverhoudingen betekenen voor de seksuele verhoudingen.

Acteur Alfie Allen speelt Reek/Theon Greyjoy in Game of Thrones. Beeld AFP
Acteur Alfie Allen speelt Reek/Theon Greyjoy in Game of Thrones.Beeld AFP

Mannen

Niet alleen vrouwen zijn daarvan het slachtoffer, ook mannen. Tywin Lannister probeert zijn zoon Tyrion, de dwerg, te verwoesten door met diens geliefde Shay naar bed te gaan. Marjory verleidt de dan 13-jarige koning Tommen om koningin van King's Landing te kunnen worden. In haar rol als de heks Melisandre bewerkt Carice van Houten de naakte Gendry met bloedzuigers. Ramsay Bolton amputeert de penis van Theon, om hem daarna tot zijn slaaf te maken. Verrassing: nauwelijks ophef.

'De grote verontwaardiging bij vrouwelijke slachtoffers versus de blasé houding ten opzichte van geweld (zelfs seksueel geweld) bij mannen representeert ironisch genoeg een typisch patriarchaal denkbeeld: de aanname dat vrouwen breekbare wezens zijn die speciale bescherming nodig hebben', schreef Cathy Young op de site van Time in een van de weinige bijdragen die het voor de serie opnamen.

Peter Dinklage als Tyrion Lannister in Game of Thrones. Beeld ap
Peter Dinklage als Tyrion Lannister in Game of Thrones.Beeld ap

Sterke vrouwen

Er is nog iets anders opvallend onfeministisch aan de feministische ophef over Sansa's verkrachting. Veel commentaren roemen Sansa's groei als jonge, sterke vrouw. 'Ik hoopte dat dit haar niet zou overkomen, gezien haar innerlijke kracht', schreef The Mary Sue. Vanity Fair: 'De verkrachting is gruwelijk, want deze gebeurtenis ondergraaft alle groei die Sansa heeft laten zien sinds vorig seizoen.'

Het is een logisch sentiment - iets wat iedere kijker moet hebben ervaren - maar tegelijkertijd ook een wonderlijke causale redenatie: doordat Sansa een mooie ontwikkeling heeft doorgemaakt, zou dit haar niet mogen overkomen. Daaruit spreekt bijna het idee dat sterke vrouwen niet verkracht kunnen worden. Dat zij niet tegen het ongeluk aan kunnen lopen, alleen omdat ze op het verkeerde moment op de verkeerde plaats zijn. En dat al hun kracht daarmee ook direct in de knop is gebroken.

Er wordt vaak met lof verwezen naar de verhaallijnen van de originele boeken. 'Het is geen geheim dat ik een grote fan ben van de boekenserie van George R. R. Martin', schreef de hoofdredacteur van The Mary Sue nog in het artikel waarmee ze de tv-serie de deur uit gooide. Wat de kersverse bruid van Ramsay overkomt in de boeken, is echter nog veel erger dan wat hij Sansa aandoet in de serie. Het betreft hier een ander personage, een gewoon dorpsmeisje dat voor de overzichtelijkheid van de tv-serie is samengevoegd met het personage van Sansa. In de boeken is Ramsey in de veronderstelling dat het meisje een Stark is.

Sophie Turner als Sansa Stark in Game of Thrones. Beeld YouTube
Sophie Turner als Sansa Stark in Game of Thrones.Beeld YouTube

Sprookjes

Op hun huwelijksnacht wordt ze niet alleen verkracht door Ramsey, maar ook door Theon. Er gebeurt later ook nog iets met honden. Blijkbaar zijn deze gruwelijke gebeurtenissen met het meisje geen reden voor The Mary Sue ook de boekencollectie uit het raam te gooien.

Dat de scène met Sansa nu de druppel is, legt iets anders bloot: dat we het moeilijk vinden een aardig, onschuldig en knap personage met wie we al vijf seizoenen meeleven zoiets te zien meemaken. Omdat we nou eenmaal, ook als het op seksueel geweld aankomt, het liefst in sprookjes geloven.

Game of Thrones is te zien op het digitale betaalkanaal HBO.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden