Review

Gilis als geloofwaardige klootzak in Van Waveren

De van de pot gerukte gebroeders Van Waveren geven het stuk smoel, met als grote antiheld Frank, gespeeld door Herman Gilis. Het drama van Guido van Waveren, kleinzoon van een rijke bollenteler maar eindigend in de gracht, komt niet aan.

Van links af: Guido Pollemans als Tom van Waveren, Nasrdin Dchar als Erlo, Sanne den Hartogh als Guido, Herman Gilis als Frank en Jack Wouterse als Tup in Van Waveren. Beeld Leo van Velzen

Het stuk Opmerkelijk. Van Waveren van het Ro Theater komt met een disclaimer. 'De voorstelling is op geen enkel moment bedoeld als biografie of historisch werk. (...) Omdat niet alles waargebeurd is, mag je niets voor waar aannemen.' Dit staat in het programmaboekje. Dat we niet denken dat wat daar op het toneel gebeurt de realiteit is. Want dat is het niet. Het is namelijk theater. Laat dat duidelijk zijn.

Deze kijkwaarschuwing blijkt programmatisch te zijn. Van Waveren is, ook al heeft de familie echt bestaan, géén biografisch theater, maar slechts een hopeloze poging om de geschiedenis te reconstrueren aan de hand van herinneringen en opgenomen telefoongesprekken.

Alles wat we zien, speelt zich af in het hoofd van Guido van Waveren, een kleinzoon van Theodoor van Waveren, een rijke bloembollenteler uit Heemstede. Bij zijn dood in 1930 verdeelt de oude Van Waveren zijn imperium over drie zoons: Tup, Tom en Frank, die al snel daarna met elkaar overhoop liggen. Een vierde zoon, Erlo, ontvlucht de familie en raakt in de ban van psycholoog Carl Gustav Jung. Dan dient zich de oorlog zich aan. Guido is de zoon van Tup en heeft van de Van Waverens enkel hun waanzin geërfd. Nu wil hij weten waar hij vandaan komt.

(tekst gaat verder onder de foto)

Scène uit de voorstelling Van Waveren. Beeld Leo van Velzen

Don Duyns en Rik van den Bos schreven een prettige meanderende, maar ook uitleggerige toneeltekst in drie bedrijven. Ze baseerden zich op opnamen die Guido achterliet en die werden gevonden door filmmaker Wim van der Aar, die er de documentaire De Van Waveren Tapes over maakte.

Al Guido's pogingen de waarheid te achterhalen mislukken. Een familiegeschiedenis laat zich niet voegen tot een hapklaar verhaal. Wat er echt is gebeurd, zullen we nooit weten. De waarheid verdrinkt in de zee van de geschiedenis. Ook Guido verdrinkt uiteindelijk dakloos en berooid in een Amsterdamse gracht.

De voorstelling

Aan Alize Zandwijk de taak om van dit dramatisch rijke, maar ook enigszins stug neergepende materiaal groots theaterdrama te maken. Hoe dan ook is haar regiestijl, flamboyant, fantasievol, soms overvol en altijd geëngageerd met de underdog, geknipt voor deze trip door het verleden van de loser Guido van Waveren.

In een aanvankelijk kaal decor van Thomas Rupert - een grote grijze muur - introduceert ze de familieleden als archetypen: de geniale gek, de oplichter, het kind en de ontdekkingsreiziger. Grotesk opgemaakt als geesten komen ze rondspoken in het onbewuste van Guido, waar ze hun (tegenstrijdige) verhalen vertellen. De voorstelling volgt een droomlogica en tuimelt van het ene scharniermoment in het andere. Huwelijken, faillissementen, schimmige zaken en familieruzies volgen elkaar op. Deze vaart en souplesse houden de toeschouwers bij de les. Maartje Teussink zorgt voor een onnadrukkelijk geluidsdecor.

De spelers

De verwarde Guido is het vertrekpunt van het verhaal. Sanne den Hartogh speelt hem aanvankelijk met een overdaad aan tics en gestotter en gepruttel. Die overdreven krampachtigheid zwakt gelukkig af, maar toch werkt het niet. Werkelijk medeleven wekt deze Guido niet op. Zijn drama - geboren als de hoopvolle toekomst van een rijk geslacht, geëindigd als een zwerver in een gracht - komt niet aan.

Het echte vuurwerk komt van de van de pot gerukte gebroeders Van Waveren. Zij geven deze voorstelling smoel. Jack Wouterse is Tup, en ondanks (of dankzij) zijn vele versprekingen aandoenlijk als de verstrooide uitvinder die vergeet patenten aan te vragen. Nasrdin Dchar is de gevluchte Erlo en zijn lichamelijke ongemak is mooi.

Daarnaast mag ook Sylvia Poorta niet ongenoemd blijven, Guido's verstikkende moeder. Als kindvrouwtje fladdert ze over het podium. Geniaal, gek en ongenaakbaar.

Maar de grote antiheld is hier toch wel Frank van Waveren, meedogenloos gespeeld door Herman Gilis. Zelfzuchtig, licht ontvlambaar en bovenal ongelofelijk fout in de oorlog. Zijn handel floreert dankzij de nazi's, terwijl zijn Joodse vrouw verkommert. Gilis speelt het allemaal met een flair en bulderend genoegen dat het bijna leuk wordt, als het niet zo verschrikkelijk was. Gilis maakt van Frank een volstrekt geloofwaardige klootzak.

Maar goed, we mogen dus niets voor waar aannemen. Toch goed dat die disclaimer erbij staat. Zolang het duurde, was ik compleet overtuigd.

Van Waveren. Van: Rik van den Bos en Don Duyns, Door: Ro Theater, Regie: Alize Zandwijk. Gezien: Rotterdamse Schouwburg, 2/10. Tournee t/m 29/11.

(tekst gaat verder onder de video)

Herman Gilis als antiheld Frank in Van Waveren. Beeld Leo van Velzen

Slotakkoord

Het decor van Van Waveren is een afscheidscadeau voor Alize Zandwijk.

Van Waveren is de laatste grote voorstelling van Alize Zandwijk als artistiek directeur en regisseur bij het Ro Theater. Als afscheidscadeau ontwierp Thomas Rupert een decor bij de voorstelling, waarin hij allerlei elementen laat terugkomen die refereren aan hun achttienjarige samenwerking in Rotterdam. De grote grijze muur is dezelfde als in Vuurvrouwen (2014). De hoge deur in die muur komt uit Bruiloft (2003). Een tulpenveld komt uit Vreugdetranen drogen snel (2013). En een groezelig wasbakje verwijst naar Nachtasiel, haar legendarische debuut bij het Ro in 1998, waarmee ze destijds aantrad naast Guy Cassiers. Vanaf volgend jaar is Bianca van der Schoot de artistiek leider van het Ro Theater.

Op rotheater.nl/alize is een interactieve tijdlijn te bekijken van Zandwijks Rotterdamse carrière.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden