Taalgebruik Lexicon

Gezocht: Nederlandse synoniemen voor brain fart en empowerment

Ook zo’n hekel aan onnodig Engels? Help ons dan aan bruikbare, Nederlandse alternatieven. Zoals voor brain fart en empowerment.

Een menselijk brein. Beeld REUTERS

Wat we zochten 

Op verzoek van Lidia van der Horst gooiden we brainfart in de groep. Zowel het Engelse origineel brain fart (waarvan Nederlandse gebruikers dan steevast de spatie weghalen en denken dat ze er zijn) als allerlei Nederlandse synoniemen staan alleen nog op internet; Van Dale heeft ze nog niet goed bevonden. Het betekent ongeveer: een ontzettend stomme, ongelukkige taaluiting die meestal een gevoel van groot (sociaal) ongemak veroorzaakt bij de spreker. 

Wat de lezers bedachten 

Als iets duidelijk werd uit de wederom honderden inzendingen, dan is het dat het gebruik van brainfart volkomen overbodig is. Omdat er talloze bestaande woorden zijn die uitstekend voldoen als synoniem. En omdat er talloze nieuwe woorden te bedenken zijn die minstens zo bruikbaar en fraai zijn.

Om met het eerste te beginnen: niets (behalve wellicht ruimte) staat taalgebruikers in de weg een Engels woord met meer dan één woord te vertalen. Dus, schrijft Joost Volker, kan brainfart het best vertaald worden met genante verspreking. Helemaal goed. En er waren meer lezers die ons wezen op bestaande woorden: oprisping, uitglijder, flater en miskleun. Allemaal in licht verschillende contexten te gebruiken.

En ook onder de nieuw gevormde (samengestelde) woorden zit deze week voldoende bruikbaar materiaal. Een speciale vermelding is er op voorhand voor Ton ten Barge, die de (letterlijke) vertaling van brainfart wat volks vond en op de proppen kwam met iets chiquers. Zoekt u de afzonderlijke delen zelf maar even op in het woordenboek: encefaloflatus. Hij gaf zelf al toe: ‘Erg gangbaar Nederlands is dit niet.’ Iets soortgelijks geldt voor: cerebrale aberratie, wat toch wel een erg fijne combinatie is. En misschien moet hier ook de inzending van Joep van Ginneken genoemd worden: een klaasje dijkhoff. 

Andere spitsvondige combinaties die het net niet waren: de samentrekking bruft, flopmerking, kopruft, schaamspraak, hersenslipje, tongslip, gedachtestuip, taalflater, breinboer en breinblunder. 

Gangbaar en te verwachten waren de samenstellingen met scheet, wind en hersens, waaruit ook onze winnaar te voorschijn kwam. Hersenhoest (van Pia Holleman: ‘Vgl. broekhoest’) is een mooie, net als  waffelwind (van Kees Lautenschutz). Geestscheet (‘Lekkere tongbreker', schrijft Henk Eilander) en hersenscheet zijn ook fraai. En Piet Lunenburg riep Volkskrant-columnist Sheila Sitalsing uit tot winnaar. Zij wijdde er op 26 september 2018 al een halve column aan: hersenwind.  Maar de jury is het eens met Marion Gulpers, die schrijft: ‘Wat mij betreft is de enig mogelijke vertaling van brainfart: breinscheet. Met die letterlijke vertaling wordt in een klap voldoende recht gedaan aan het ongemak, de onaangenaamheid en de vertaalregels.’ 

Voor volgende week gezocht 

Een eindredacteur in paniek meldde zich. Zij was bezig een stuk van onnodig Engels te ontdoen en stuurde deze noodkreet, omdat ze geen bruikbaar alternatief had: ‘Ik zocht dus een woord voor empowerment, van vrouwen en minderheden en zo, je weet wel.’ Van Dale zegt: ‘ge­heel van maat­re­ge­len ter sti­mu­le­ring van men­sen, m.n. werk­ne­mers, om zelf ver­ant­woor­de­lijk­heid te ne­men’. U kunt het beslist korter. Stuur uw woord vóór maandag 11 februari naar: taal@volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.