Terugblik Theaterseizoen 2018-2019

Geweldige acteerprestaties en veel maatschappelijk engagement: onze top-10 van theaterseizoen 2018-2019

Ariane Schluter en Hannah Hoekstra in People, Places and Things. Beeld Foto Sanne Peper

Van onbewust racisme tot de klimaatcrisis, van robotseks tot Angela Merkel: het kwam allemaal voorbij in theaterseizoen 2018-2019. De gemene deler? Grootse acteerprestaties en engagement.

Misschien was het eerst en vooral het seizoen van de grootse acteerprestaties. Die van Hannah Hoekstra in People, Places & Things (3), bijvoorbeeld, als de vinnige, verslaafde Emma. En die van Ramsey Nasr in Een klein leven (2), als de ongeneeslijk beschadigde Jude. In het licht van belangwekkender wereldse zaken klinkt dat misschien frivool, maar dat is het niet. Hoe knap een toneeltekst ook is geschreven, hoe ingenieus een regisseur die ook ensceneert, uiteindelijk is het de acteur die het woord tot je richt. Hij of zij is het die je oor zoekt, en je begrip. Die je hart openwrikt. Kijken naar een acteur op toneel is intiem en soms ondraaglijk nabij. Je kunt een onverklaarbare afkeer hebben van iemand, of een emotionele betrokkenheid die grenst aan verliefdheid. Het daverende spel van Hoekstra en Nasr veroorzaakte dit seizoen grote beroering. Hoe vluchtig en tijdelijk toneel ook is, deze acteurs gaven hun personages avond na avond bestaansrecht en eeuwigheidswaarde.

Toevallig speelden deze exceptionele acteurs allebei in een gedenkwaardige voorstelling over menselijk leed en onvermogen, over liefde en levenspijn. Beide producties eindigen dit jaar in onze top-3. Het illustreert dat belangwekkend toneel niet per se hoeft te reflecteren op de maatschappelijke actualiteit. De ellende die mensen elkaar aandoen is van alle tijden.

Scene uit Een klein leven. Beeld Jan Versweyveld

Maatschappelijk geëngageerd

Niettemin zegevierde ook dit seizoen het maatschappelijk geëngageerde toneel. De man die ooit beweerde dat kunstenaars met hun rug naar de samenleving staan, is intussen als leugenaar ontmaskerd. En vrijwel elke interessante voorstelling dit jaar bewees zijn flagrante ongelijk. Op toneel zagen we dit seizoen alle actuele maatschappelijk thema’s terugkomen. 

Om te beginnen klotst de jongste feministische golf onvermijdelijk over de planken. Zo pakte regisseur Nina Spijkers het brisante seksisme van Shakespeares Het temmen van de feeks aan met een schijnbaar kinderlijke wisseltruc: de vrouwen speelden de mannenrollen, de mannen speelden de vrouwen. Maar voorbij die vrolijke travestie bood haar genderfluïde verkleedfeestje een schrikwekkende blik op de verstikkende rolverdeling in onze samenleving. Een verrassend nieuw feministisch rolmodel was er opeens ook: Angela Merkel, in de brutaal tegendraadse ‘elektro-opera’ Merkel (8), waarmee de jonge makers van Nineties Productions even vrolijk als gedecideerd een lans braken voor non-spektakel en nuance.

Schrijver Duncan Macmillan van People, Places & Things (3) wilde een grote vrouwelijke hoofdrol toevoegen aan de theatercanon. Met hoofdpersoon Emma schiep hij een in het eigentijdse toneelrepertoire ongeëvenaarde heldin: kordaat, sprankelend en goedgebekt, maar ook kwetsbaar en gebroken. Emma worstelt met het leed van haar jeugd, wordt geplaagd door depressie en verslaving en tast blind naar de zin van het bestaan. In die zin is zij een hedendaagse vrouwelijke Hamlet, onsterfelijk gemaakt door Hannah Hoekstra. Toneelschrijvers (m/v) aller landen: meer van dit soort vrouwenrollen graag!

Was expliciet feminisme nieuw op de podia dit jaar, aandacht voor racisme, ongelijkheid en uitsluiting blijft nodig. Soms is het onderwerp simpelweg onvermijdelijk. Theatermaker en acteur Sadettin Kirmiziyüz kon nog zo van plan zijn om het er in zijn nieuwste voorstelling nu eens niet over te hebben, in het bezielende Citizen K. (4) blijkt andermaal dat hij niet anders kán: zelfs als hij even vergeet een ‘Turkse Nederlander’ te zijn, wordt hij er voortdurend op gewezen. Zijn. Hele. Leven. Wanneer hij constateert dat die droefstemmende carrousel ook in het jonge leven van zijn zoontje al op gang komt, bereikt zijn decennialange opgekropte woede een huiveringwekkend hoogtepunt.

Soms moet de boodschap nog eens worden herhaald. Rapper en theatermaker Saman Amini wist twee jaar geleden met A seat at the table (9) op festival Oerol het onbewuste racisme van de links-progressieve Gutmensch bloot te leggen. Zijn scherpzinnige grotezaalversie was als spiegel voor de zelfgenoegzame schouwburgbezoeker dit seizoen al even onontkoombaar.

Onbegrip en verzet

Andere makers onderzochten wanneer emancipatie (van vrouwen, migranten en mensen van kleur) leidt tot onbegrip of zelfs verzet. Zo brachten schrijver Joeri Vos en regisseur Eric de Vroedt met De Wereld volgens John bij het Nationale Theater een invoelende analyse van de bron van ultrarechtse sympathieën bij de inwoners van het Haagse Duindorp. Een voorstelling die stimuleerde tot een ongemakkelijk maar hoognodig gesprek buiten de ‘bubbel’.

De Verse Tijd van Dood Paard (10) is zelfs alleen maar gesprek, en wel tussen de Vlaams-Iraakse Mokhallad Rasem en de Nederlandse Kuno Bakker. Kritisch, open, met wederzijds respect en veel humor bespreken zij de verschillen tussen hen, maar vooral de overeenkomsten. Ook in Onze Straat van Het Nationale Theater attenderen schrijver Nathan Vecht en regisseur Daria Bukvic ons liefdevol op wat ons al eeuwenlang juist wél verbindt: onze behoefte aan liefde en contact, ons streven, falen, en, onvermijdelijk, sterven.

In het geraffineerde Stadsastronaut haalt Marjolijn van Heemstra de band aan met haar volkse onderbuurman Bob. Niet alleen vanuit een verlangen om de kloof te dichten, maar ook vanuit een tweede, allesoverstijgende zorg: het klimaat. Hoe anders dan gezamenlijk kunnen we de klimaatcrisis te lijf? Verschillende makers hielden zich dit seizoen overtuigend bezig met dit grootste probleem van onze tijd.

In het vernuftige Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or (7) roept de nieuwe generatie de huidige, in de persoon van acteur Vincent Rietveld, ter verantwoording. Met individuele ambities helpen we de planeet om zeep, is hier de strekking. Kunnen we, in het belang van de toekomst, uitstijgen boven de zelfgenoegzaamheid? Boetvaardig voegt Rietveld zich uiteindelijk bij zijn critici. Samenwerken en inschikken, dat is het enige antwoord. Maar dit besef staat op gespannen voet met de onverbeterlijke neiging van de mens om naar de hemel te reiken. Moeten grootsheid en genialiteit geofferd op het altaar van het weeralarm? En hoe zit het dan met de kunst?

Een aantal belangrijke, troostrijke producties dit seizoen koos voluit voor de verdediging van die kunst. Ze toonden hoe kunst een oefening kan zijn in lijden, zoals de voorstelling Een klein leven  is. Hoe de verbeelding het enige tegengif is tegen de pijn van het bestaan, zoals People, Places & things laat zien. Of hoe meesterlijke, onsterfelijke kunst uiteindelijk al het aards geploeter overstijgt, zoals bij Don Caravaggio van aanstormend talent Charli Chung (6).

Onze nummer 1 toont veertien al even aanstormende kunstenaars, die waarschijnlijk de wereld gaan veranderen. Allemaal mensen van Toneelgroep Oostpool is een vreugderijke caleidoscopische ode aan de jeugd, de toekomst, de hoop, de liefde en de kunst. Een aanklacht tegen polarisatie, een viering van de verschillen, een lofzang op kwetsbaarheid, authenticiteit en verwondering. Vernieuwend van vorm, verheugend van inhoud, trillend en zinderend van talent. Een voorstelling die maakt dat je heel even gelooft dat alles goed komt.

De top-10 van seizoen 18-19 van De Volkskrant-theaterredactie

1. Allemaal mensen, Toneelgroep Oostpool

Een pleidooi om het een beetje fijn met elkaar te hebben, verschillen te koesteren en niet te stigmatiseren of polariseren. Dat is Allemaal mensen, gemaakt met veertien talentvolle jonge acteurs die kwetsbaar hun eigen verhaal doen op toneel. Nergens politiek correct, wel doeltreffend en fris. Over homohaat, grenzeloze liefde en de kracht van verbeelding.

Allemaal mensen van Toneelgroep Oostpool. Beeld Sanne Peper

2. Een klein leven, Internationaal Theater Amsterdam

Een stomp in je maag, nee, in je gezicht, dat is de voorstelling Een klein leven in de regie van Ivo van Hove. En nog één, en nog één. Het geweld wordt afgewisseld met korte momenten van troost, tot er geen ontkomen meer aan is: het besef van volstrekte uitzichtloosheid. Van Hove’s herculische staalkaart van lijden schroeit de ziel.

3. People, Places & Things, Toneelgroep Oostpool

Regisseur Marcus Azzini ensceneert dit hartroerende stuk van Duncan Macmillan als een toneelrepetitie of spelimprovisatie, waardoor therapie en theater, fictie en werkelijkheid subtiel in elkaar overvloeien. People, Places & Things is zo ook een ode aan de verbeelding: misschien wel het enige duurzame tegengif tegen de pijn van het bestaan.

4. Citizen K., Sadettin Kirmiziyüz

Zijn boosheid, zijn angst, zijn eenzaamheid, theatermaker en performer Sadettin Kirmiziyüz giet het allemaal in deze ultieme, hypnotiserende voorstelling over zijn afkomst, over racisme en anders-zijn en over ouder en steeds minder wijs worden. Met gepast intense muziek van Kaspar Schellingerhout.

Sadettin Kirmiziyüz in Citizen K. Beeld Sanne Peper

5. Noem het maar liefde , Toneelgroep Maastricht

‘Echte mensen hebben de neiging tegen te vallen’, zegt iemand in Noem het maar liefde, daarom kiest hij voor een robotpartner - een rake scène uit deze verrukkelijke mozaïekvertelling van Toneelgroep Maastricht. Een feest van een voorstelling is dit, met scherpe randjes over #MeToo, robotseks en datingsites.

6. Don Caravaggio, Charli Chung/Frascati Producties

Een zuilengalerij dient als decor, rookmachines draaien overuren en vier geweldige acteurs dartelen tussen wolken dons. Toch biedt deze onstuimige entourage ook ruimte voor een even lichtvoetig als diepzinnig exposé over kunstenaarschap versus het aardse bestaan. Een buitenissige en heerlijk brutale voorstelling van aanstormend talent Chung.

Marius Mensink (links) en Teun Donders in Don Caravaggio. Beeld Foto Bas de Brouwer

7. Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or, de Warme Winkel

Vincent Rietveld gaat voor de belangrijkste toneelprijs, maar wordt door zijn medespelers gewezen op wezenlijker zaken. In het kielzog van Rietvelds ambitie gaat het plots over collectieve verantwoordelijkheid tegenover individueel gewin, over de teloorgang van de aarde, klimaatcrisis en overbevolking, en wat daar – samen – aan te doen.

Vincent Rietveld gaat voor de Louis d'Or, van de Warme Winkel. Beeld Sofie Knijff

8. Merkel, Nineties Productions

Vier acteurs spelen de makers van de ‘elektro-opera’ Merkel. In een nepdocumentaire vertellen zij over hun fascinatie voor de degelijke Duitse ‘Bundeskanzlerin’. De opera die volgt is een exuberant theaterfeestje van groteske kostuums en witte schmink. Het verrassende Nineties laveert in Merkel knap tussen oprecht engagement en ironie.

9. A seat at the table, Saman Amini

Rapper en theatermaker Saman Amini laat zien dat hij de kunst van het contrast beheerst. Met mooie, melancholische liedjes en leuke, soms zelfs hilarische sketches en verhalen legt hij de wijdvertakte wortels van het racisme in onze samenleving bloot.

10. De Verse tijd, Dood Paard

De Nederlandse acteur Kuno Bakker en zijn Vlaams-Iraakse collega Mokhallad Rasem gaan in De verse tijd prachtige dialogen aan, licht en humoristisch van toon maar met voelbaar respect voor elkaars levensverhaal. Gaandeweg ontpoppen ze zich als roerende zielsverwanten.

Dit is een gezamenlijk gewogen top-10 met bijdragen van Annette Embrechts, Hein Janssen, Vincent Kouters, Karin Veraart en Herien Wensink

Top-5 jeugdtheater

1. De Krijtkring (10+), De Toneelmakerij 

Gruwelijk verhaal wordt zinderend afscheidsfeestje van vertrekkend regisseur Liesbeth Coltof. Een even meeslepend als muzikaal Brecht-avontuur.

2. Een voorstelling die schijt heeft aan zijn eigen vage titel (12+), Artemis 

Zo geraffineerd dat je vóór of tegen deze voorstelling bent van theatermagiër Jetse Batelaan; wij zijn vóór. 

3. Game Over (14+), Toneelgroep Oostpool & Theater Sonnevanck 

Bloedeerlijke voorstelling die pijn doet, over zelfmoord in tijden van kalverliefdes.

4. Martin Luther King (8+), Urban Myth

Bijzondere voorstelling met frisse blik op de politieke erfenis van Martin Luther King, die duidelijk maakt dat rassenscheiding nog altijd op de loer ligt.

5. Hallo Familie (8+), MAAS theater en dans.

Excentrieke, bijna woordeloze voorstelling over hoe lastig en bont familie kan zijn. Ongebreidelde ode aan de verbeelding.

Annette Embrechts, Vincent Kouters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden