Boekrecensie De vreemde orde der dingen

Gevoelens vormen ook de motor achter menselijke cultuur in De vreemde orde der dingen (vier sterren)

Neuroloog Antonio Damasio schrijft kundig, maar vertilt zich enigszins aan de huidige staat van de mensheid.

Antonio Damasio: De vreemde orde der dingen

Op de vraag ‘Hoe gaat het?’ antwoordt vrijwel iedereen ‘Goed!’, zelfs al klopt het niet helemaal. Toegeven dat het minder goed gaat voelt niet prettig. De vreemde orde der dingen van de Portugees-Amerikaanse neuroloog Antonio Damasio geeft antwoord op de vraag waarom mensen ‘goed gaan’ zo belangrijk vinden.

Damasio schreef eerder een reeks populairwetenschappelijke titels over de menselijke cognitie, persoonlijkheid en bewustzijn, gebaseerd op zijn eigen onderzoek naar mensen met hersenbeschadigingen, maar ook ruim puttend uit de neurologische literatuur. Daarin rekende hij af met het hardnekkige misverstand van het brein als aansturend orgaan van alle levensfuncties, het beroemde dualisme van de zeventiende-eeuwse Franse filosoof René Descartes. Lichaam en geest, aldus Damasio, zijn innig verstrengeld. 

Ook lanceerde Damasio in zijn eerdere boeken de idee dat gevoelens centraal stonden in het ontstaan van menselijke intelligentie. Terwijl de leidende gedachtengang onder neuro- en cognitiewetenschappers altijd was dat gevoelens een soort nakomertjes moesten zijn van het fenomenale cognitief vermogen van de mens. 

Motor menselijke cultuur 

Met De vreemde orde der dingen gaat Damasio nog een stap verder: gevoelens staan niet alleen aan de oorsprong van de menselijke natuur, maar vormen ook de motor achter menselijke cultuur. Met cultuur bedoelt Damasio: de kunsten, filosofie, morele systemen, religie, rechtspraak, regeringsvormen, economische systemen, techniek en wetenschap.

Damasio trapt af met bacteriën, de 3,6 miljard jaar oude eerste levensvormen op aarde. Wat hebben die in vredesnaam te maken met denkende en voelende mensen? Heel veel, volgens Damasio. Zelfs deze simpele eencellige wezens beschikken, omdat zij chemische stoffen waarnemen, over oervormen van ‘voelen’. En ook, doordat zij kunnen samenwerken, over ‘cultuur’. 

Met het ontstaan van meercellige wezens, zo’n 600 duizend jaar geleden, werd communicatie tussen cellen onderling én samenwerking nog belangrijker. Opnieuw gebeurde dit met chemische stoffen – de eerste ‘hormonen’ en ‘neurotransmitters’. Maar die werken traag. Met de evolutie van ingewikkelder meercellig leven – denk een eenvoudige platworm – ontstond behoefte aan snellere communicatiekanalen. Dat werden de eerste zenuwen, ofwel ‘neuronen’. Nu konden dieren plots vluchten van gevaar, effectief een prooi aanvallen of een sekspartner benaderen. Tegelijkertijd bewaakten tot in alle uithoeken van het lichaam reikende neuronen de juiste werking van het inwendige, het verteringsapparaat bijvoorbeeld.

Al deze ontwikkelingen, volgens Damasio, stonden ten dienste van ‘homeostase’ . Daaronder valt bij hem alles dat gunstig is voor de overleving en het voortbestaan via voortplanting. Zenuwstelsel en lichaam zijn constant samen in touw om dat te bewaren. Naarmate dieren complexer werden en simpele hersenen ontwikkelden om steeds ingewikkeldere levenstaken te dirigeren, ontstonden terugkoppelingsmechanismen van het lichaam naar de hersenen, om de homeostatische toestand te rapporteren, waarna deze zo nodig kon worden gecorrigeerd. 

Grotere breinen

Eenmaal aangekomen bij dieren met ingewikkelde sociale levens en de daarvoor noodzakelijke grotere breinen, was volgens Damasio de handigste oplossing om in de hersenen interne verbeeldingen te ‘projecteren’ en zo de homeostatische stand van zaken weer te geven. Daarvoor zorgde de evolutie met gevoelens, zoals geluk (homeostase in orde – ‘goed’ dus), verdriet (homeostase van slag), woede (agressie nodig om homeostase te herstellen), angst (vluchten!), en walging (niet opeten!).

Damasio schrijft kundig, en zijn nieuwste boek is uitstekend vertaald. Ingewikkelder wordt het wanneer Damasio zijn homeostase-via-gevoelens uitbreidt naar het menselijk bewustzijn. Volgens hem speelt zich in het brein een soort film af van autobiografische herinneringen en huidige waarnemingen. Omdat die gekoppeld zijn aan gevoelens, ontstaat een subjectief bewustzijn. Afgaand op de ‘waarde’ van gevoelens kunnen mensen voor de toekomst plannen, sociale relaties onderhouden, samenlevingen vormen, kunst maken, en (via taal) literatuur en wetenschap voortbrengen. Maar theoretisch gezien kan een gevoelloze automaat dit ook – het zogeheten ‘harde probleem’ van bewustzijn is er niet mee opgelost. 

Wat minder geslaagd is het laatste deel van Damasio’s boek, over de huidige staat van de mensheid. Het internet en de overdaad aan niet altijd betrouwbare informatie, vindt Damasio, ondermijnen een fatsoenlijke samenleving omdat onze gevoelens erdoor verward raken. Akkoord, maar was het vroeger soms beter? Waarom mensen als geen andere diersoort geestelijk diep lijden en grossieren in nogal homeostase-ontwrichtende oorlogen en geweldsdaden, daar komt ook Damasio niet helemaal uit.

Antonio Damasio: De vreemde orde der dingen

vier sterren

Uit het Engels vertaald door Marjolijn Stoltenkamp.

Wereldbibliotheek; 320 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.