Gevallen BN'ers in de hoofdrol tegen wil en dank

Van Keith Bakker tot Rita Verdonk, in elke aflevering van tv-serie Icarus staat een BN'er centraal, jaren na zijn val. Hun nieuwe leven is verzonnen. Mag dit?

Yvonne van den Hurk speelt in Icarus voormalige politicus Rita Beeld Diederick Bulstra

'Wat? Ben ik de hoofdpersoon in een tv-serie?' Rita Verdonk is stomverbaasd als ze hoort dat er vanavond een programma over haar te zien is op NPO2. Het is de eerste aflevering van de NTR-serie Icarus, waarin de uitgerangeerde politica 'Rita', gespeeld door Yvonne van den Hurk, haar leven weer probeert op te pakken. De uiterlijke gelijkenis met Verdonk is treffend.

'U hoort dat ik helemaal perplex ben', zegt de hoofdpersoon-tegen-wil-en-dank na een lange stilte. 'Waarom weet ik hier niets van? Ik ga dit zo snel mogelijk uitzoeken.'

Het zal je maar gebeuren: eerst kom je na een glansrijke carrière voor het oog van de natie ten val, dan word je gefileerd in de media en als je denkt dat alles achter de rug is, gaan scenarioschrijvers met je verhaal aan de haal. Naast Rita Verdonk overkomt dit de komende weken oud-hoogleraar Diederik Stapel, ex-zorgondernemer Aysel Erbudak, voormalig verslavingsdeskundige Keith Bakker, oud-wethouder Rob Oudkerk en voormalig bankier Dirk Scheringa. Hun achternamen worden niet genoemd op tv, maar het is overduidelijk dat de uitzendingen over hen gaan. Mag dat zomaar, en is het ethisch wel verantwoord?

Ook voormalig bankier Dirk Scheringa staat centraal in een van de afleveringen van Icarus Beeld anp

Neutraal

'Het klinkt misschien gek, maar we hebben de hoofdpersonen bewust niet benaderd', zegt creatief producent Robert Alberdingk Thijm. 'We wilden zo onafhankelijk en neutraal mogelijk naar de personages kijken. De makers mochten zich niet belemmerd voelen, niet denken: ik heb een kop thee met Verdonk gedronken, misschien is het toch beter als ik deze scène schrap.'

Hebben ze geen gouden kans laten liggen om hen beter te begrijpen? De makers vinden van niet, omdat over de hoofdpersonen voldoende bekend is. Ook hebben de scenaristen in de beginfase van het project gesproken met hoogleraar forensische psychiatrie Hjalmar van Marle. Hij analyseerde informatie over de hoofdrolspelers en maakte een soort blauwdruk van de personages.

Op basis van de research en zijn analyse hebben de makers hun fantasie aan het werk gezet, om vragen te beantwoorden als: wat zou deze persoon nu doen, worstelt hij nog steeds met zijn val?

Bij Verdonk kwam dit eruit: ze is dankzij haar koppigheid en ambitie heel ver gekomen in de VVD, waarvoor ze vier jaar minister is geweest. Die koppigheid maakte haar ook blind voor kritiek, waardoor ze zichzelf heeft overschat. Haar kennende geeft ze de strijd om een plek in de schijnwerpers nooit op.

In de aflevering van vanavond probeert 'Rita' dus een belangrijke functie te bemachtigen. Hoewel duidelijk is dat ze vijanden heeft in Den Haag, lobbyt ze voor de aanstelling van een officiële Ombudsman voor de ouderen - met haarzelf als gedroomde kandidaat. Dat plan stuit op verzet.

De serie Icarus is bedacht door Pieter Kuijpers, producent en regisseur van tv-series en films als Van God los en TBS. Hij putte inspiratie uit een gesprek met Dirk Scheringa, die zijn leven wilde laten verfilmen. Dat plan ging niet door, omdat de oud-bankier niet alles publiek durft te maken. 'Later ben ik gaan zoeken naar anderen die streden tegen het establishment en keihard van hun voetstuk zijn gevallen', zegt Kuijpers. 'Omdat we er fictie van maken, kunnen we meer kanten belichten en is het dramatisch interessanter.'

Reacties

Aysel Erbudak, voormalig bestuursvoorzitter Slotervaartziekenhuis:
'Toen ik een tijdje geleden van vrienden hoorde dat er een tv-programma over me in de maak was, heb ik de regisseur gemaild. Hij zou contact opnemen, maar dat is niet gebeurd. Dat lag wellicht aan mij, omdat ik vaak verblijf in landen met een groot tijdsverschil. Ik vind het heel bijzonder dat je zo'n programma maakt zonder de betrokkenen te informeren. Maar ik ben niet boos of teleurgesteld, ik kan me voorstellen dat het voor de televisie interessant is mijn verhaal te brengen. Zelf kijk ik zelden tv, en ik zal geen uitzondering maken voor een soapdocumentaire zonder informatiewaarde.'

Dirk Scheringa, ex-bankier:
'Dit is nieuw voor mij, ik heb er nog geen mening over en ik ben heel druk met andere dingen.'

Overige hoofdrolspelers (Stapel, Oudkerk, Bakker):
'Geen commentaar.'

Fake documentaries

Alberdingk Thijm verzon de vorm: fake documentaries, fictie die eruitziet als een documentaire. De kijker volgt alles door de ogen van een cameraploeg die de hoofdpersoon filmt. We zien 'Rita' jaren na haar vertrek uit de Tweede Kamer, terwijl ze hardloopt met haar dochter, vergadert met de Rotary en koffiedrinkt met een fractiemedewerkster van 50Plus.

'Dankzij de documentairevorm komt het authentieker over', legt de creatief producent uit. 'Soms zeggen de hoofdpersonen zelfs: kan de camera even uit?' We laten niet hun rise and fall zien, als je het verleden naspeelt, ziet het er vaak zo gekunsteld uit. Bij ons draait het om karakterstudies: wat is het dat iemand zo ver heeft gebracht, maar ook ertoe leidde dat het uiteindelijk misging?'

In het geval van 'Rita' is dat koppigheid, in de tweede aflevering over 'Diederik' (Stapel, red.) staat een gebrek een emotie centraal. Wie zien de oud-hoogleraar jaren nadat hij is betrapt op het verzinnen van onderzoeksresultaten. Hij werkt aan een theatervoorstelling waarin hij het publiek wil laten zien wie 'de man achter de fraude' is, maar drijft de regisseur tot wanhoop. 'Dit gaat niet over cijfertjes', roept hij naar Diederik. 'Dit gaat over jou, als leugenaar.'

Kuijpers: 'Het is fictie, maar als kijker neem je toch iemands verleden mee. Zo ontstaat vanzelf een diepere laag. En het maakt het spannend om naar te kijken, omdat je denkt: mag dit wel?'

Uit eerdere rechterlijke uitspraken blijkt dat de vrijheid van meningsuiting, het recht op artistieke expressie, zwaar weegt. De Heinekenontvoerders verloren daarom in 2011 een rechtszaak tegen de makers van een film over hun misdaad. Een deel van de gebeurtenissen is verzonnen, maar volgens de rechtbank mogen filmmakers een eigen draai geven aan belangrijke gebeurtenissen en de rol die iemand daar in speelt. Het is dan wel handig te melden dat je film (deels) fictie is. Dat doen de makers van Icarus door achternamen te mijden en afleveringen te beginnen met een disclaimer.

Al is het fictie, je kunt op werkelijkheid gebaseerde personages niet alles laten doen. Daarom hebben de makers 'zorgvuldig feitenonderzoek gedaan' en worden de hoofdrolspelers niet zonder bewijs in verband gebracht met ernstig wangedrag. Zo proberen ze claims wegens reputatieschade te voorkomen.

Ethisch verantwoord

Alberdingk Thijm kan zich voorstellen dat de hoofdpersonen niet blij zijn dat Pupkin deze serie heeft gemaakt, maar hij verwacht geen rechtszaken. 'Dit zijn allemaal mensen die in het verleden zelf de publiciteit hebben gezocht, ook na hun val. Daar is op gelet. En we gaan op tv heel terughoudend om met hun familieleden en eventuele slachtoffers.'

Dat is verstandig; kinderen en partners van Bekende Nederlanders hebben meer recht op 'eerbiediging van hun persoonlijke levenssfeer'. Dat geldt ook voor anderen die buiten hun schuld verwikkeld raken in geruchtmakende zaken.

Wat blijft hangen, is de vraag of het ethisch verantwoord is aan de haal te gaan met het privéleven van iemand die door een diep dal is gegaan. Alberdingk Thijm vindt van wel: 'Waar het om gaat is hoe je mensen portretteert. Je enige gids is je geweten. Wij doen alle hoofdrolspelers zo veel mogelijk recht, laten ze in hun waarde. Wij laten ook hun kwaliteiten zien, wat er leuk aan hen is.'

Kuijpers: 'Dit is niet bedoeld om een trap na te geven. Er is ruimte voor empathie en ontroering. Je hoeft niet alles goed te praten wat deze mensen hebben gedaan maar je moet wel inzicht krijgen in hoe ze zijn, zodat je het kunt begrijpen.'

In de eerste twee afleveringen, die de Volkskrant heeft gezien, schetsen de makers een vrij evenwichtig portret van de hoofdrolspelers. Het is soms wel ongemakkelijk om van dichtbij te zien hoe ze worstelen met de gevolgen van hun fouten. Bijvoorbeeld als 'Diederik' (Marcel Hensema) een cameraploeg meeneemt naar het dak van de flat waar hij bijna vanaf zou zijn gesprongen, en als zijn toneelstuk op protesten stuit. Misdadigers hebben meer recht op een tweede kans dan hij, klaagt de gevallen hoogleraar.

Dat is frappant: dinsdag raakte Stapel zijn nieuwe baan op een hogeschool kwijt, omdat de medezeggenschapsraad geen vertrouwen in hem heeft. Zo kom je in fictie soms heel dicht bij de werkelijkheid, waardoor het voor de betrokkenen wellicht extra pijnlijk is dat dit op tv komt.

Rechtzaak

De makers van de door de werkelijkheid geïnspireerde tv-serie De Maatschap zijn voor de rechter gedaagd. De VPRO wil de afleveringen begin 2017 uitzenden maar dat mag niet zomaar van de familie Moszkowicz, die zich herkent in summiere informatie over het script. Zoiets speelt bij Icarus niet, zegt producent Pieter Kuijpers: 'Die VPRO-zaak draait om schending van het auteursrecht, de makers zouden zich baseren op een boek van Robert Moszkowicz.' Een eventuele rechtszaak over reputatieschade heeft pas zin nadat een programma op tv is geweest; Nederlandse rechters kiezen zelden voor 'preventieve censuur'.

In de eerste aflevering is dit de centrale vraag: is oud-politica Rita oprecht begaan met de ouderen van Nederland of gebruikt ze hen om haar ambitie te bevredigen? Kuijpers: 'Bij Verdonk is het een spel met waarachtigheid. Ik denk altijd: moet ik haar wel geloven?'

Haar tv-personage, gespeeld door Yvonne van den Hurk, heeft iets karikaturaals. 'Het is verdomd lastig te voorkomen dat je soms bijna om Rita moet lachen', zegt de producent. 'Zo is zij nu eenmaal. In Verdonks karakter zit iets tragisch, maar ook iets potsierlijks. Dat overdrijven we niet, we willen er geen Koefnoen van maken.'

Verdonk zelf heeft ook haar bedenkingen, nadat ze het nieuws even op zich heeft laten inwerken. 'Woensdag speelt iemand mij dus, op tv. Dat is wel een gek idee. Zoiets verwacht je misschien na je dood, niet nu al.'

Icarus, De politica, vanaf 14/9, NTR NPO 2 om 20.30 uur

Yvonne van den Hurk is te zien als Rita in aflevering 1 van de nieuwe serie Icarus Beeld Diederick Bulstra
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden