Gesprek in de hel over het belang van hoop

Het leven een gebruiksaanwijzing van de Franse cultschrijver Georges Perec (1936–1982) is een interactieve roman avant la lettre. Hij staat als een huis....

Er zit een gepensioneerde leraar Frans in de wachtkamer van dokter Dinteville die een geheime passie koestert: hij zou willen dat een keukenrecept zijn naam droeg. Hij aarzelt tussen ‘Krabsalade à la Dinteville’, ‘Krabsalade Dinteville’ en ‘Salade Dinteville’. Ik laat die passie even zitten, want het recept staat in het boek, dus u kunt zelf proeven welke naam de salade verdient. Het gaat mij om die leraar Frans. Hij geeft nog steeds schriftelijke cursussen. Al wachtende corrigeert hij een stapel opstellen die gaan over het volgende:

‘In de Hel komt Raskolnikov Meursault (‘‘De vreemdeling’’) tegen. Stelt u zich een gesprek tussen hen voor, waarbij u citaten uit het werk van beide auteurs gebruikt.’

Dit is geen gemakkelijke opdracht. Raskolnikov heeft in Misdaad en straf van Dostojevski met voorbedachten rade op gruwelijke wijze een oude, hebzuchtige vrouw vermoord die woekerrentes vroeg voor spulletjes die mensen bij haar beleenden. Hij meent dat hij zich net als Napoleon zonder wroeging boven de moraal kan stellen, maar meteen na de moord begint zijn geweten meedogenloos te knagen, en uiteindelijk geeft hij zich uit strafbehoefte zelf aan bij de politie. Aan het slot van de roman wordt gesuggereerd dat hem na zeven jaar gevangenisstraf als gelouterd mens nog een gelukkig leven wacht met zijn Sonja.

Meursault pleegt in De vreemdeling van Albert Camus ook een moord, maar hij doet dat min of meer per ongeluk. Toch heeft hij er helemaal geen spijt van, want het slachtoffer heeft zijn vriend verwond en bedreigde hemzelf met een mes. Vooral zijn onverschillige houding wordt hem tijdens de rechtszaak verweten. Omdat hij kort daarvoor ook nog eens opvallend koel heeft gereageerd op de dood van zijn moeder, zien de rechters in hem een gevoelloze moordenaar. Meer dan zijn daad is het zijn karakter dat wordt veroordeeld. Hij krijgt de doodstraf, die wordt voltrokken door de guillotine. De priester die hem vlak voor zijn dood met praatjes over God op de knieën probeert te krijgen, smijt hij zijn cel uit.

In de hel loopt Meursault verveeld rond, maar ontevreden is hij niet. Het leven was eerlijk gezegd een grotere hel, want dat eiste steeds iets van hem dat hij niet wilde geven. Hier kan hij met een gerust hart alle hoop laten varen. Hij is schuldig, hij boet, maar verder verlangen ze niets van hem. Dat bevalt hem wel.

Het vervelende is dat er veel types rondlopen die zich zwaar verongelijkt tonen. Gisteren kwam hij die verbitterde Raskolnikov weer tegen. ‘Als ik had geweten dat ik evengoed in de hel zou komen, hadden ze me nooit te pakken gekregen. Ik heb maar één ding misdaan en dat is dat ik het niet volgehouden heb en mezelf ben gaan aangeven’, riep hij voor de zoveelste keer uit, met dat Russische pathos waar hij allergisch voor is. ‘Leg je erbij neer, de hel is eeuwig’, had Meursault gezegd.

Hij wilde doorlopen, maar Raskolnikov hield hem tegen. ‘Koester jij dan helemaal geen enkele hoop, vriend?’, vroeg hij en legde zijn hand op zijn schouder. Dat maakte Meursault zenuwachtig. Hij had ‘nee’ geantwoord en gezegd dat Raskolni-kov zijn vriend niet was; hij hoorde bij de anderen. Raskolnikov suggereerde nu dat hij zich zekerder voordeed dan hij was. Meursault gaf rustig toe dat hij misschien niet zeker was van de dingen waarin hij werkelijk belang stelde, maar dat hij volkomen zeker was van de dingen waarin hij geen belang stelde. En in die hoop van Raskolnikov stelde Meursault nu juist geen enkel belang. ‘Wat ben je toch een opschepper’, zei Raskolnikov met zekere afkeer. Toen barstte er iets in Meursault, en hij schreeuwde hem toe dat hij moest opdonderen.

Nu, een helse dag later, laat hem het hele gesprek al weer onverschillig. Niets, niets is van belang, en Meursault weet heel goed waarom niet. En hij weet dat Raskolnikov dat ook weet*

De leraar Frans kijkt op van het papier en plooit zijn gezicht tot een glimlachje. Hij verheugt zich op de ‘Salade Dinteville’ die zijn vrouw zo goed kan klaarmaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden