Gespleten en tweeslachtig

Voorwaar een opening die een belofte inhoudt. Die belofte werd in de rest van de (korte) roman geheel ingelost en vestigde Eugenides' reputatie als een van de veelbelovendste jonge Amerikaanse auteurs. Eugenides heeft de tijd genomen voor zijn tweede roman, Middlesex, een aanzienlijk omvangrijker werk, met een ongeveer even intrigerende openingszin: 'Ik ben twee keer geboren: de eerste keer als meisje op een voor Detroit merkwaardig smog loze dag in januari 1960; en daarna nog eens als jongen van veertien in een eerstehulpspreekkamer in de buurt van Petoskey, Michigan in augustus 1974.'

De persoon die deze woorden spreekt, Cal Stephanides, geboren Calliope, is een buitenbeentje, zelfs in de wereld van transseksuelen en hermafrodieten. Het gaat hier niet om iemand die fysiek vrouw is, maar zichzelf als man beschouwt en daaruit de consequentie trekt van geslacht te veranderen. Cal(liope) is evenmin een persoon die beide geslachtskenmerken vertoont en bij wie tijdens de puberteit blijkt dat er bij de geboorte voor het 'verkeerde' geslacht is gekozen. Cal is een zogeheten mannelijke 5-alfa reductase pseudohermafrodiet. Hij is een man, maar als gevolg van een genetische afwijking zijn zijn mannelijke geslachtsorganen zo onvolgroeid, dat hij bij de geboorte voor meisje wordt aangezien en als zodanig opgevoed. Pas als in de puberteit zijn hormonen gaan opspelen, menstruatie, heup- en borstvorming uitblijven en hij voortdurend verliefd is op meisjes, wordt zijn geslachtelijke identiteit een onderwerp van twijfel.

Cals genetische afwijking vindt zijn oorsprong in zijn familiegeschiedenis. Na een korte kennismaking met de hoofdpersoon, gaan we dan ook terug naar het jaar 1922 en zal het honderden pagina's duren voordat Cal weer opduikt. In 1922 wonen broer en zus Elentherios ('Lefty') en Desdemona Stephanides in het Griekse dorpje Bythinios, gelegen in Klein-Azië. Ze worden het slachtoffer van de Grieks-Turkse oorlog, ontsnappen ternauwernood aan de 'etnische zuivering' van Smyrna, waarbij honderdduizend Grieken en Armenen de dood vinden, en vluchten naar de Verenigde Staten.

Op de boot naar Amerika doen de twee alsof ze elkaar pas onderweg hebben leren kennen en verliefd zijn geworden. Deze leugen zullen ze hun hele leven blijven volhouden. In werkelijkheid was Lefty van jongs af al verliefd op zijn zuster en negeerde hij de twee andere huwbare meisjes in hun geboortedorp. De twee trouwen en krijgen een zoon, Miltiades ('Milton'), die anders dan ze vreesden geen enkele afwijking vertoont. Het gezin vestigt zich in Detroit, waar Lefty een baan aan de lopende band krijgt bij de Ford-fabrieken, in de avonduren Engels leert en het gezin langzaam maar zeker een bestaan opbouwt in de Nieuwe Wereld.

Zoon Milt zet het klassieke migrantenverhaal voort. Hij bouwt een keten hotdogrestaurants op, Hercules Hotdogs, en verhuist na rassenrellen in 1967 van de binnenstad van Chicago naar het in de suburbs gelegen Grosse Point (bekend uit The Virgin Suicides), waar het gezin aan Middlesex Boulevard gaan wonen. Aan dat adres ontleent de roman zijn titel; uiteraard is het tevens een toespeling op Cals onduidelijke geslachtelijke geaardheid.

Deze Cal heeft inmiddels zijn opwachting gemaakt in het boek. En zoals zijn genetische afwijking valt terug te voeren op de Turkse aanval op Smyrna in 1922, komt deze zelfde afwijking aan het licht ten tijde van de Turkse bezetting van Cyprus, in 1974. Het is duidelijk dat Eugenides de aloude Grieks-Turkse tegenstelling gebruikt als symbool voor de seksuele tegenstrijdigheden die Cal belichaamd.

De arts die Cals pseudohermafrodiete status ontdekt, stelt een 'geslachtsherstellende' operatie voor, waarbij de latente mannelijke geslachtskenmerken zullen worden verwijderd. Maar Cal is er inmiddels geheel van overtuigd dat hij een man is. Hij loopt weg naar Californië, werkt een tijdje in een seksshow en belandt in een reeks verwikkelingen die soms een stevige aanslag doen op de goedgelovigheid van de lezer.

Het boek eindigt als Cal op zijn 41ste als Amerikaans diplomaat werkzaam is in Berlijn. 'Weer woont er een Stefanides tussen de Turken', constateert hij met ironie (hij woont in de wijk Schönberg). Hij heeft inmiddels zijn identiteit gevonden, is verliefd en maakt zich op voor de beslissing zijn geliefde over zijn geheim te vertellen. Dat dit alles zich afspeelt in een voormalige gespleten stad, nu opnieuw een eenheid, zij het een onwennige en wat wankelmoedige, kan uiteraard geen toeval zijn.

Het mag ironisch worden genoemd dat Middlesex als roman net zo 'gespleten', ja 'tweeslachtig' is, als zijn hoofdpersoon. Het boek is een dikwijls wat ongemakkelijke combinatie van een familieroman of immigrantenroman, en een boek over de verwikkelingen, problemen en verrijkingen die een onduidelijke geslachtelijke status met zich meebrengen. Dat de hoofdpersoon tevens als verteller fungeert, ook wanneer hij nog niet is geboren (welbeschouwd is het afwijkende gen de werkelijke verteller), moet het boek eenheid geven, maar dat komt niet uit de verf.

In de praktijk is het familieverhaal aanzienlijk geslaagder dan het verhaal van de pseudohermafrodiet Cal. Dat komt deels doordat dat verhaal slechts zeer fragmentarisch wordt verteld, deels ook omdat Eugenides er niet echt in slaagt het dubbele perspectief dat hij zijn hoofdpersoon toedicht werkelijk waar te maken. Herhaaldelijk worden er in de roman toespelingen gemaakt op de hermafrodiete blinde ziener Theresias, uit de Griekse oudheid. Ook laat de auteur Cal ergens zeggen dat hij het latente vermogen heeft tussen beide geslachten te communiceren, en niet met de monovisie van één geslacht maar met de stereoscopie van beide geslachten te kunnen kijken.

Maar daar blijkt weinig van. Cal spreekt het hele boek door met een duidelijk mannelijke stem en tot vernieuwende of verhelderende inzichten op seksueel- en gendergebied komt hij niet. Wat blijft is een veelal meeslepend en dikwijls humoristisch episch verhaal (Calliope was niet voor niets de muze van de epische poëzie), waarmee Eugenides zijn talenten bevestigt. Maar hij had van Middlesex gewoon twee boeken moeten maken.

Jeffrey Eugenides: Middlesex.
Bloomsbury, import Penguin Benelux; 529 pagina's; ¿ 19,05.
ISBN 0 7475 6092 7.
Jeffrey Eugenides: Middlesex.
Vertaald uit het Engels door Mieke Lindenburg.
Contact; 631 pagina's; ¿ 24,90.
ISBN 90 254 1032 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden