Geschiedenislesjevoor ombudslieden

'Dertig jaar geleden stelde een krant een ombudsman aan. Het was de Louisville Courier-Journal, in Kentucky in de Verenigde Staten, die als eerste krant in de wereld in 1967 een journalist aanstelde om als aanspreekpunt te fungeren tussen krant en lezer.' Met deze woorden begon ik mijn introductietoespraak tot de...

Het is altijd aardig een stukje geschiedenis aan te halen als je iets nieuws begint. Vervelend, vooral voor een ombudsman, is het als naderhand blijkt dat die geschiedenis niet helemaal klopt. En daar leek het even naar toen vorig jaar op de jaarlijkse conferentie van ONO, de internationale Organisation of News Ombudsmen in de wandelgangen aan de orde kwam dat in Japan het fenomeen ombudsman al veel eerder dan 1967 in het leven was geroepen.

Het bericht was afkomstig van Osami Okuya van het 'ombudsmancomité' van de Yomiuri Shimbun, het grootste landelijke dagblad van Japan. Met comité is hier niets te veel gezegd. Het team telt 28 ombudslieden, en misschien is dat aantal zelfs nog aan de krappe kant gezien de dagelijkse oplage: meer dan tien miljoen exemplaren.

Als bestuurslid van de ONO wees collega Okuya later de secretaris, die een nieuwe brochure over de organisatie voorbereidde, erop dat zijn krant al in 1938 een ombudsmancomité bleek te hebben. Nader onderzoek had vervolgens uitgewezen dat bij een andere krant in Tokyo, de Asahi Shimbun, zelfs al in 1922 een groep zich bezighield met reacties van lezers op fouten in de krant.

De huidige ombudsman van de Louisville Courier-Journal - de krant die dus algemeen als de 'uitvinder' van de nieuwsombudsman wordt gezien - vroeg alle informatie uit Japan op. De Asahi Shimbun bleek indertijd bezorgd over het grote aantal fouten in de krant als gevolg van haastwerk wegens de deadline. Het comité had tot taak fouten te onderzoeken en zo nodig recht te zetten.

Ook de Asahi bleek echter het idee niet zelf te hebben ontwikkeld. De krant schreef het toe aan de vroegere New York World, de krant van Joseph Pulitzer, die al in 1913 een 'Bureau voor nauwkeurigheid en evenwichtigheid' zou hebben opgericht.

De ombudsman van de Courier-Journal heeft in de archieven echter nooit een verwijzing naar dat bureau kunnen vinden. Toch schreef ze vorig jaar september: 'We zaten fout.' Ze vindt een excuus aan de Japanners op zijn plaats. Journalisten, docenten aan opleidingen en ombudslieden zijn er altijd van uitgegaan dat het idee in Louisville is begonnen. Daarmee, schrijft ze, is gezamenlijk een basisregel van de journalistiek geschonden: Neem niets zomaar aan!

Professor Maezawa van de Keizai Univerisiteit in Tokio, ex-voorzitter van het comité bij de Yomiuri Shimbun, vindt echter dat haar conclusie te ver gaat. Hij formuleert scherp het essentiële verschil tussen het Japanse systeem en het Westerse, het Louisville-systeem. In Japan was, en is ook veelal nu nog, geen sprake van onafhankelijkheid.

Zeker 80 procent van de in totaal 481 leden van die comités vervullen op dit moment tegelijkertijd andere functies op de redacties. Vandaar dat Maezawa, nadat hij voor de eerste keer een ONO-conferentie bijwoonde, in 1985, de naam van het 'Comité van inspecteurs van de inhoud van de krant' veranderde. Dit soort namen was overigens gebruikelijk in Japan. Hij wijzigde de naam in 'Comité van Ombudsmannen'.

Hij is toen ook begonnen de onafhankelijkheid van het comité te onderstrepen. Voor veel andere Japanse kranten is het comité alleen maar een interne methode van kwaliteitscontrole. Maar dat houdt geenszins in dat er verantwoording wordt afgelegd aan de lezers.

Voorlopig ben ik daarom toch maar geneigd het te houden op de Louisville Courier als eerste krant die een ombudsman in de gangbare betekenis van het woord aanstelde. Bepalend is ook in mijn ogen de onafhankelijkheid van de nieuwsombudsman ten opzichte van de redactie, een punt waaraan de hoofdredacteur en de redactieraad van de Volkskrant gelukkig ook veel waarde hechten.

De 'uitvinding' van de nieuwsombudsman is op zichzelf natuurlijk geen halszaak, maar voor ONO-leden een aardige discussie met een principieel kantje: wat fout is, dient te worden rechtgezet. Veel belangrijker, en ook inspirerend overigens, zijn de discussies over ethische kwesties, over de veranderingen in het journalistieke werk als gevolg van het vervlechten van tekst, beeld en geluid op internet, over het oprukken van de commercie als gevolg hiervan en over de bedreigingen voor een onafhankelijke nieuwsgaring. Daar hebben ombudslieden en lezersredacteuren uit de hele wereld deze week in Montreal weer volop de gelegenheid voor gekregen tijdens hun jaarlijkse ONO-conferentie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden