Geschiedenis in het beklaagdenbankje

Holocaustonderzoeker Deborah Lipstadt werd in 1996 gedaagd door amateur-historicus David Irving. Ze moest bewijzen dat de Jodenvervolging inderdaad had plaatsgevonden. Over die rechtszaak schreef ze een boek dat nu is verfilmd.

Andrew Scott als Anthony Julius, Rachel Weisz als Deborah Lipstadt en Tom Wilkinson als Richard Rampton in Denial. Beeld .

Je zou menen dat de Holocaust ongeveer de best gedocumenteerde gebeurtenis van de wereldgeschiedenis is. Mede door toedoen van de daders, die er eer in stelden om de effectiviteit van hun vernietigingsmachine in productiecijfers vast te leggen. Voor Holocaust-onderzoeker Deborah Lipstadt (69), docerend aan de Emory Universiteit in Atlanta, was het een onthutsende ervaring te moeten aantonen dat de moord op circa zes miljoen Europese Joden inderdaad heeft plaatsgevonden. Als verweer, nota bene, tegen de Britse amateurhistoricus David Irving (78), die suggereerde dat 'de Joodse lobby' Auschwitz hadden verzonnen - onder meer om het bestaan van de staat Israël te legitimeren.

In Lipstadts boek Denying the Holocaust (uit 1993) was Irving als 'Holocaustontkenner' geïdentificeerd. Een nuchtere vaststelling, naar haar smaak, want Irving had in die hoedanigheid een reputatie opgebouwd. Maar hij zag er een aantijging in. Een poging hem 'professioneel te schaden'. Reden om Lipstadt in 1996 wegens smaad voor de rechter te dagen. De Britse rechter. En die hanteert, ten opzichte van zijn Amerikaanse confrère, de omgekeerde bewijslast. Dat wil zeggen: Irving, als eisende partij, hoefde niet aan te tonen dat de Holocaust een Joods verzinsel was. Nee, Deborah Lipstadt moest aantonen dat de Holocaust wel degelijk ten uitvoer is gebracht en dat haar kwalificatie van Irving als 'Holocaustontkenner' gerechtvaardigd was.

Denial (***)

Denial stelt relevante vragen over de grens tussen feit en mening in dit post-truth-tijdperk, in een film over ontkenning van de Holocaust. Lees hier de volledige recensie.

Een eitje, meende Lipstadt aanvankelijk. Voor haar vormden Irvings denkbeelden 'de geschiedkundige tegenhanger van de theorie van de platte aarde'. Toch waren met de weerlegging van de Holocaustontkenning zes jaren gemoeid. En tot het einde van de slepende rechtsgang was het allerminst een uitgemaakte zaak dat zij het pleit zou winnen.

Van het smaadproces tegen Lipstadt, dat resulteerde in de rechtelijke bekrachtiging van haar oordeel dat Irving 'een Holocaustontkenner, een racist en een antisemiet is', is een film gemaakt: Denial, gebaseerd op Lipstadts boek History on Trial, My Day in Court With a Holocaust Denier- in Nederland verschenen onder de titel De geschiedenis ontkend. De rol van Lipstadt wordt vertolkt door Rachel Weisz. Die van Irving door Timothy Spall (die Winston Churchill speelde in The Kings's Speech). Op 6 april wordt de film in Nederland uitgebracht.

Meer dan over de controverse tussen Lipstadt en Irving gaat de film over het verschil in de benadering van de Holocaust door historici en juristen. Lipstadt wil in het proces zelf getuigen en ze wil overlevenden van de Holocaust hun verhaal laten doen. Maar het omvangrijke team van juristen dat haar ter zijde staat, aangevoerd door Richard Rampton, adviseert haar een andere strategie. 'We moeten Irving uithongeren, niet voeden', zeggen zij. Ze hebben immers alle reden aan te nemen dat Irving, niet gehinderd door enige sensitiviteit tegenover broze Joden, korte metten zal maken met ooggetuigen die zich niet alle details van het drama meer herinneren. 'Overlevenden leiden de aandacht af', menen de juristen.

Artikel gaat verder onder video.

Holocaustontkenners

Al in 1947 - de Processen van Neurenberg waren nog gaande - suggereerde de Fransman Maurice Bardèche dat de Holocaust een staaltje 'geallieerde oorlogspropaganda' was geweest. En Bardèche maakte school. In 1952 schreef de Amerikaan William Herrstrom: 'De Joden vind je niet in Hitlers ovens, je vindt hen hier op straat, in de Amerikaanse steden'. Zij waren de eersten van een lange reeks publicisten of pseudowetenschappers die de Holocaust ontkenden of bagatelliseerden. In Nederland is ontkenning of relativering van de Holocaust sinds 1995 strafbaar. Deborah Lipstadt (foto rechts) is tegen dergelijke maatregelen omdat die door Holocaustontkenners worden uitgelegd als poging de waarheidsvinding te verijdelen.

'Mevrouw Altman, hoeveel geld heeft u sinds 1945 aan die tatoeage verdiend?', had Irving ooit op de radio gezegd tegen een overlevende van Auschwitz die hem het kampnummer op haar onderarm had laten zien. Hij vroeg zich af waarom de nazi's Joden van Amsterdam helemaal naar Polen zouden hebben vervoerd om ze daar te vermoorden terwijl ze dat toch ook 'acht kilometer buiten de stad' hadden kunnen doen. Tijdens het smaadproces tegen Lipstadt suggereerde hij dat de 'zogenaamde gaskamers' in werkelijkheid ontluizingskamers waren geweest. Van de openingen in het dak waardoor aan de slachtoffers zyklon B werd toegediend, ontbrak volgens Irving elk spoor. 'No holes, no holocaust', concludeerde hij. En sommige Britse kranten namen deze pakkende oneliner over. Lipstadt, die het proces zwijgend bijwoonde, moest erkennen het optreden van Irving als 'oddly impressive' te hebben ervaren.

De juristen rondom Lipstadt besloten Irving niet te bestoken met schrijnende verhalen, maar met koele feiten. Daarvoor raadpleegden ze talrijke archieven en reisden ze - in gezelschap van Lipstadt - af naar Auschwitz. Niet om zich ervan te overtuigen hoe erg het was geweest, maar om argumenten te verzamelen waarmee de Auschwitzleugens van Irving konden worden ontkracht. Een factfinding missie dus, die volgens Lipstadt van enige oneerbiedigheid getuigde tegenover de slachtoffers omdat het tenslotte vaststond dat hier een massamoord had plaatsgevonden, maar die in advocaat Rampton de advocaat van de duivel bovenbrachten. Tussen de restanten van gaskamers en crematoria vroeg hij een deskundige, op een nogal kribbige manier, om bewijzen van de misdrijven die hier waren gepleegd. Toen de deskundige, Robert Jan van Pelt, naar de smaak van Rampton in gebreke bleef, fulmineerde die - tot ontsteltenis van Lipstadt: 'Is het niet tijd dat betrouwbare deskundigen uitgebreid wetenschappelijk onderzoek doen op deze plek?'

Deborah Lipstadt. Beeld EPA

De zakelijke, zo niet kille, benadering van Rampton bleek vruchtbaar. Op die manier wist hij elke bewering van Irving te ontmantelen. Een gaskamer was feitelijk een schuilplaats geweest voor het SS-personeel? Dat was onaannemelijk, gezien de grote afstand tussen het gebouw en de onderkomens van de SS'ers en gezien het tijdstip van oplevering - ver vóór de aanvang van bombardementen op Duitsland en de door Duitsland bezette gebieden. Andere gaskamers waren eigenlijk ontluizingskamers? Waarom waren ze dan dicht bij de crematoria gesitueerd? Wat zou de grote capaciteit van die crematoria dan verklaren? En zouden doden ontluisd zijn alvorens hen te verbranden?

Op 11 april 2000 bepaalde de rechter, die door de eiser eenmaal gedachteloos als 'mein Führer' was aangesproken, dat Irving op goede gronden als Holocaustontkenner werd gekwalificeerd. Irving moestde proceskosten betalen (wat zijn faillissement tot gevolg had). In 2006 legde de Oostenrijkse rechter hem nog eens een celstraf op van drie jaar. Daarmee werd Irving, wiens vergoelijkende boeken over Hitler en nazi-Duitsland aanvankelijk nog serieus werden besproken in gerespecteerde kranten, definitief gereduceerd tot een marginaal dwaallicht.


Relativeren is erger dan ontkennen

Waak voor een genocide-competitie, zegt Deborah Lipstadt. Wat in Syrië gebeurt, is van een andere omvang dan de Holocaust, haal er je schouders niet over op.

Onderzoeker Deborah Lipstadt, in Nederland om de film Denial te promoten, betwijfelt niet dat zij de Britse Holocaustontkenner David Irving effectief en blijvend heeft ontwapend.

'Gedurende het proces tegen hem werd duidelijk in welke mate hij loog en manipuleerde. Gevestigde historici negeren hem nu volkomen. Hij schept dan wel op over de duizenden mensen die hem volgen, over de mooie auto's waarin hij zich verplaatst en over zijn huis met vijftien kamers, maar ook daarover liegt hij. Hij houdt sneue lezingen voor een handjevol misleide mensen.'

Hoe is het mogelijk dat hij zolang serieus is genomen?

'Omdat hij werk maakte van zijn documentatie. Hij was niet lui. Zijn boeken bevatten indrukwekkende notenapparaten. Maar hij stelde zijn onderzoek in dienst van zijn ideeën. Zo betoogde hij dat Hitler, naar zijn mening de grootste vriend van de Joden, tegen de Kristallnacht was geweest. Daarbij beriep hij zich onder meer op een telex die Hitler op 9 november 1938 midden in de nacht naar Goebbels had gestuurd. 'Stop met de gekte', luidde volgens Irving de instructie van Hitler.

Wat er echt staat is: 'Stop met de brandstichtingen'. Die liepen uit de hand en konden soms niet onder controle worden gebracht. Irving maakte hiervan dat Hitler zijn volgelingen instrueerde om de Joden met rust te laten. En zo gaat hij stelselmatig te werk. De rechter heeft die praktijk in niet mis te verstane woorden veroordeeld.'

Kwam daarmee een einde aan de Holocaustontkenning?

'Wel aan de Holocaustontkenning zoals Irving die bedreef. Wat ervoor in de plaats is gekomen, is de relativering van de Holocaust of de aansporing erover op te houden. Je komt het tegen bij de loony left in Groot-Brittannië: Ken Livingstone en Jeremy Corbyn die de Holocaust reduceren tot excuus voor het bestaansrecht van de staat Israël. Maar ook bij extreemrechts in Duitsland, waar Björn Höcke van de AfD bezwaar maakte tegen het Holocaustmonument in het centrum van Berlijn. Eigenlijk is dat veel gevaarlijker dan Holocaustontkenning.'

Maar dat doet niets af aan het feit dat ook de Holocaust ooit tot het verleden hoort.

'Zeker. Uiteindelijk zal zelfs de Holocaust ten prooi vallen aan vergeetachtigheid en onverschilligheid.

'Mijn oudste neven, vijftien jaar ouder dan ik, komen uit Cincinnati. Zij kenden daar nog een oude man, Charlie Wilson, die in slavernij was geboren. Hij zong liedjes uit de tijd van de slavernij voor hen. Hij vertelde nog verhalen over de slavernij. Via die verhalen stonden mijn neven nog in rechtstreekse verbinding met de slavernij. Voor mijn neven is slavernij Charlie Wilson, maar voor mij is de slavernij iets ergs uit de 19de eeuw. Zo zal het ook de herinnering met de Holocaust vergaan.'

Dat moeten we dan maar laten gebeuren?

'Je kunt met onderwijs iets tegen de onverschilligheid doen, maar je moet ook terughoudend zijn met praten over de Holocaust. Met parallellen die er niet zijn. Er zijn mensen die zich te vaak en te makkelijk van de Holocaust-analogie bedienen. Wees selectief. Wees kieskeurig.'

Moeten we een massaslachting niet te snel een genocide noemen?

'Laten we ons hoeden voor een genocide-competitie. Dat de tragedie in Aleppo van een andere omvang is dan de Holocaust, is geen reden om je schouders erover op te halen over Aleppo. Je reageert op de tragedies in je eigen tijd. Je zegt toch niet: maak me maar wakker als er weer een echte Holocaust plaatsvindt. Het gaat weliswaar om kleinere tragedies dan de Holocaust, maar het zijn wel de tragedies waarin wíj in déze tijd getuige zijn. Onderken de parallellen én de verschillen. De Serviërs gingen niet in Berlijn op moslimjacht. Dat is het verschil met de Holocaust. Maar ze gingen in de gebieden die zij controleerden wel systematisch te werk. En dat is de overeenkomst.'

Heeft Trump, als vriend van Israël, iets met de Holocaust?

'Integendeel. Op Holocaust Memorial Day, 27 januari, heeft hij de Joden uitdrukkelijk niet genoemd als voornaamste slachtoffers van de Holocaust. Hij wil de Holocaust ontjoodsen. Ik zie een parallel met Irving. Trump produceert z'n eigen feiten. Leugens dus. Hij is een narcist. Een zieke geest. Hij leest geen boeken, hij kijkt tv. Hij hoeft niet te lezen, want hij weet alles al.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden