Gert-Jan Segers over de boeken die hem inspireren: ‘Ik heb mijn hoogmoed moeten temmen’

Serie: de lezende politicus

Door welke boeken laten de belangrijkste politici van Nederland zich inspireren? Welke ideeënwereld gaat schuil achter de dagelijkse compromissen en vluchtige hypes? In het eerste deel van deze onregelmatig verschijnende serie: Gert-Jan Segers, politiek leider van de ChristenUnie.

AMERSFOORT - Gert - Jan Segers (CU) poseert met zijn favoriete boeken op het partijkantoor in Amersfoort. FREEK VAN DEN BERGH

Door een haperende sensor valt het licht in de werkkamer van Gert-Jan Segers soms opeens uit. De ChristenUnie-leider moet even met zijn handen zwaaien om de duisternis te verdrijven. Het vormen de spaarzame momenten dat zijn gelijkmatig vloeiende woordenstroom stokt.

Het idee om politici te interviewen over de ‘drie tot vier boeken’ die een belangrijke rol spelen bij het uitoefenen van hun vak wekt meteen het enthousiasme van Gert-Jan Segers. Sneller dan wie ook heeft de voormalige zendeling in Egypte en oud-directeur van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie zijn lijst paraat. Vier werken die zijn kijk op de economie, de rol van geloof in de politiek en de EU verklaren.

Van het westelijk front geen nieuws Foto RV

Van het westelijk front geen nieuws, door Erich Maria Remarque (1929). Beschrijft het lot van de Duitse student Paul Bäumer aan het loopgravenfront.

Gelezen: ‘Ik denk 1996.’

Aanleiding: ‘Met een leeskring van studievrienden heb ik een week in een klooster gezeten van de norbertijnen in Heeswijk-Dinther. Daar zijn veel boeken besproken, waaronder dit.’

Memorabele passage: ‘De scène die beschrijft hoe al die jongens in vrachtwagens naar het front worden vervoerd. Op weg naar de loopgraven rijden ze de lege lijkkisten voorbij en weten: die zijn straks voor ons.’

Citaat: We waren 18 jaar oud en begonnen net van de wereld en van ons leven te houden; toen moesten we op datzelfde leven schieten.

‘Dit boek is een reden waarom ik uiteindelijk trouw blijf aan het Europese project, ook al is de ChristenUnie op bepaalde terreinen heel kritisch. We hebben een Europese samenwerking die het ondenkbaar maakt dat dit soort tragedies opnieuw plaatsvinden. Een overwinning op de geschiedenis die we niet uit onze handen mogen laten vallen.’

Dankzij de EU ‘nie wieder Krieg’?

‘Ja, maar dat kan geen argument zijn om eindeloze stappen richting verdere integratie te zetten. Een politieke en economische centralisatie is heel riskant, omdat je een eenheid afdwingt die er niet is. Europa is me te veel waard om het door de strot te duwen. Het moet een samenwerkingsverband blijven van soevereine staten. Mensen willen zeggenschap over hun eigen gemeenschap. Je kunt een tijdje een beroep doen op ‘nie wieder Krieg’, maar er komt een moment dat burgers zeggen: deze prijs wil ik niet betalen. Bijvoorbeeld als er een transferunie ontstaat waarbij het noorden consequent opdraait voor het zuiden.’

Remarques boek past binnen een pacifistische traditie. De ChristenUnie stemt bijna altijd in met militaire missies.

‘We lopen inderdaad risico. Er zijn jongens niet meer teruggekomen uit Afghanistan. Dat is dramatisch. Met de beste kennis die voorhanden is, moet je een goede beslissing nemen, maar zeker weten doe je het nooit. George Bush en Tony Blair besloten Irak binnen te vallen. Nu moet je concluderen dat het geen rechtvaardige oorlog was. De uitkomst is slechter dan het kwaad dat we wilden bestrijden. Dat besef lijkt me voor Bush en Blair ondraaglijk.

‘Maar ook bij het pacifisme is er altijd iemand anders die de prijs betaalt. Als ik zeg: ik wil nu niet ingrijpen in Irak, dan betekent dat dat yezidi’s bij het Sinjargebergte aan hun lot zijn overgeleverd. Dan hoeven we geen F-16’s te sturen, maar laad ik toch ook een schuld op me.’

Navolging Foto RV

Navolging, door Dietrich Bonhoeffer. Duits theoloog en verzetsstrijder beschrijft waarom in de navolging van Jezus de ultieme vrijheid ligt.

Gelezen: ‘Voor het eerst in 1993. Daarna nog vaker.’

Aanleiding: ‘Tip van een medestudent.’

Memorabele passage: ‘De delen waarin Bonhoeffer beschrijft hoe hij Jezus’ oproep om alles te verkopen en aan de armen te geven in praktijk wilde brengen. Vol overtuiging. Indrukwekkend.’

Citaat: Christus roept, de discipel volgt. Dat is genade en gebod ineen.’

‘Toen Dietrich Bonhoeffer – een briljante theoloog en denker  werd opgeroepen voor militaire dienst, vluchtte hij naar New York. Zodra hij in de VS voet aan wal zette, wist hij: dit is niet mijn plan. Ik kan straks nooit meer het evangelie verkondigen als ik in deze donkerste tijd niet bij mijn mensen ben. Hij is teruggegaan.

‘Bonhoeffer was bijna pacifist. Hij vond het heel moeilijk zijn geloof te verenigen met het grijpen naar de wapenen, maar hij wist dat hij een grotere zonde op zich zou laden als hij niets zou doen. Bonhoeffer was bereid de trekker over te halen; hij hielp mee bij een samenzwering tegen Hitler. Voor die keuze is hij gearresteerd en uiteindelijk opgehangen.

‘Bonhoeffer beschrijft dat je moet gaan waarheen de weg ook gaat. In al zijn radicaliteit vraagt Jezus eigenlijk alles van je. Volg mij na, wat de prijs ook is. Totale overgave. Waarom is dit boek zo krachtig? Omdat de schrijver dat zelf heeft gedaan en voor die keuze uiteindelijke het ultieme offer heeft gebracht.’

Het politieke bedrijf – ‘vuil en vunzig’ - lijkt ver af te staan van Bonhoeffer.

‘Juist bij hem zie je dat geloof niet opgesloten kan worden in een studeerkamer. Het is hier heel gerieflijk en keurig – hoe vuil en vunzig de politiek soms ook kan zijn. De prijs die ik betaal staat in geen vergelijk tot zijn prijs. Maar toch, waar het kan, wil ik ook die stap naar voren zetten. Geloven is niet voor de studeerkamer, niet alleen voor je privéleven.’

Laadt u daarmee een schuld op u?

‘Van mensen die ik buitengewoon hoogacht kreeg ik het advies niet mee te doen aan dit kabinet: Je laat je in met kapitalisten en liberalen van wie je je verre moet houden. Ik weet dat ik niet al mijn idealen kan bereiken. Het kinderpardon is daar een voorbeeld van. Dat is niet verruimd, terwijl wij dat wel wilden. Schuld is een groot woord, maar daar mag je me op bevragen. Tegelijkertijd hebben we extra stappen kunnen zetten op andere gebieden, van een harde aanpak tegen mensenhandel tot extra geld voor gezinnen. Als ik me terugtrek, ben ik ook verantwoordelijk voor al die andere dingen die niet doorgaan.’

Bonhoeffer schrijft uitgebreid over genade.

‘Hij beschrijft het verschil tussen goedkope genade en kostbare genade. Goedkope genade is: joh, God houdt van je, uiteindelijk is er toch vergeving, dus leef je leven maar. Bonhoeffer maakt bezwaar tegen die burgerlijkheid met een gelovig sausje. Het besef dat Jezus is doodgegaan voor jou, legt juist een enorme verantwoordelijkheid op je om het leven goed te leven.

‘Bonhoeffer vond een tussenweg: je moet verantwoordelijkheid op je laden, maar er is ook vergeving en genade als je de plank misslaat. Als je met de beste motieven een stap zet, maar het blijkt een vergissing, is er vergeving.’

Eerder noemde u de schuld van Bush en Blair nog ondraaglijk.

‘Het is in menselijk opzicht ondraaglijk. Des te mooier dat er wel vergeving bij God is. Maar het mag geen goedkope genade zijn. Zo van: ach, nou ja, hij vergeeft het toch wel. Als het te makkelijk is, wordt het lichtzinnigheid. Als er totaal geen vergeving is, wordt het ondraaglijk.’

Hoever reikt de invloed van uw geloof op de politiek? Zeker bij het toelaten van vluchtelingen is dat moeilijk, schreef u eerder.

‘Voor een gelovige tellen geen grenzen, want grenzen zijn door mensen gemaakt. Al het mijne is van u, zegt het evangelie, ‘dus deel uit.’

‘Als particulier probeer ik dat op te brengen, maar als dienaar van de staat heb ik met grenzen te maken en met de draagkracht van de samenleving. Ik kan mijn overtuiging niet opleggen aan de hele maatschappij, al is er voor solidariteit veel draagkracht. De geest waait waarheen hij wil en raakt allerlei harten aan. Zonder dat ze het soms doorhebben, zijn mensen buitengemeen christelijk. Ik kan op allerlei manieren de overheid proberen een kant op te duwen waarvan ik denk dat die goed en rechtvaardig is.’

Dood van een Non Foto RV

Dood van een non, door Maria Rosseels. Vlaamse roman over de worsteling van een jonge vrouw met het geloof.

Gelezen: ‘Moet in 1997 zijn geweest.’

Aanleiding: Weet ik niet meer.’

Memorabele passage: ‘De scène waarin de non met haar vader een wandeling maakt, in de wetenschap dat hij heel snel zal komen te overlijden. Op den duur citeert hij de bijbelse figuur Job en zegt hij: ‘Ik weet, mijn Verlosser leeft.’

Citaat: ‘Er was in haar tegelijkertijd geloof en twijfel. Dominerend was de twijfel, krampachtig haar geloof, wanhopig haar hoop.’

‘Ik weet nog dat ik het boek zat te lezen in de trein. Ik stapte uit in Hoog Catharijne in Utrecht, ik liep omhoog, ik was in trance. Als een verhaal je zo kan meenemen en je zo kan optillen…’

Er wordt in het boek heel veel getwijfeld over het geloof.

‘Ik ben ook een tijdje van mijn geloof gevallen. Op mijn 22ste – toen ik studeerde in Leiden  gleed het tussen mijn vingers weg. Mijn eigen zoektocht duurde zes jaar.’

Hoe heeft u het geloof weer teruggevonden?

‘Ik ben gewoon naar de kerk blijven gaan. Blijven bidden. En opeens hoor je dan een psalm die je raakt. Of je leest over David. Die had ook het gevoel dat hij alleen was, dat God ver weg was, dat hij in de woestijn zat. Die herkenning was troostvol. Langzaam werd ik weer geraakt. Het was een soort temmen van mijn hoogmoed. Ik meende het geloof doordacht te hebben, het goed te kunnen verdedigen, en toen ontglipte het mij. Dat was een les. Geloven is een genade, een cadeau dat je krijgt.’

Het boek speelt zich af rond de Tweede Wereldoorlog en er wordt veel getobd over de onbegrijpelijkheid van Gods wil. Doet u dat ook?

‘Er zijn momenten dat je denkt: dit is zo moeilijk te verenigen met het geloof in een goede God. Ik herinner me dat er in de kerk die mijn vader heeft gesticht in Leeuwarden een ontzettend lieve, aardige man was die een attaque kreeg en daardoor woordenloos werd. Ik zag de totale paniek in zijn ogen. Als hij schreef waren het onbegrijpelijke krabbels. Hij stootte klanken uit. Die man was de wanhoop nabij. Dat vond ik zo moeilijk te verenigen met een goede God die de wereld in zijn hand heeft. Ik begrijp God lang niet altijd, maar ik vertrouw hem wel. Dat zou mijn antwoord zijn.’

Gods wil is ongerijmd, maar jullie handelen wel in naam van…

‘Ik zal nooit een directe claim leggen op Gods wil bij politieke keuzes die ik maak. Mijn allerlaatste linie kan een bijbelvers zijn, maar ik ben nog nooit teruggedrongen tot mijn laatste linie.’

U ziet het als een aanval als anderen verwijzen naar uw geloof?

‘Het is de wens om mij irrelevant te maken. Dan proberen ze mijn standpunt te reduceren tot een bijbeltekst, omdat ze weten dat die bijbeltekst niet wordt gedeeld door grote delen van de samenleving. ‘Ja, ik snap wel dat jij dat vindt, want je bent gelovig...’ Dat lijkt heel respectvol, maar het is een poging om mij in een hoek te drukken. Een vorm van kaltstellen.’

Completing-Capitalism Foto RV

Completing Capitalism, Heal Business to Heal the World (geen vertaling) door Bruno Roche. Econometrist pleit voor een radicale heroriëntatie van het bedrijfsleven.

Gelezen: 2017

Aanleiding: ‘Bruno Roche zelf, een erg inspirerende Joods-Franse hugenoot en econometrist die ik een aantal keer heb ontmoet. Hij komt volgende week in de Kamer spreken.’

Memorabele passage: ‘Het boek als geheel vertelt één verhaal.’

Citaat: ‘A good man is one who rejoices in the well-being of others.’

‘Milton Friedmans kapitalisme schrijft voor dat een bedrijf zo veel mogelijk winst moet maken. Dat is het enige wat telt. Als dat ten koste gaat van de werkgelegenheid: bad luck. Als dat ten koste gaat van de aarde: bad luck. Dat is het rauwe kapitalisme dat enorme schade berokkent. De prijs is te hoog. Het is niet houdbaar.

‘Roche leidt een denktank bij het voedselconcern Mars. Ik heb hem een aantal keer ontmoet. Hij heeft een managementmodel ontwikkeld dat niet alleen aanstuurt op maximale financiële winst, maar ook waarde toekent aan ecologisch kapitaal, menselijk kapitaal en maatschappelijk kapitaal. Een heel inspirerende gedachte, die ook een rol heeft gespeeld tijdens de formatie.

‘De energietransitie die we in het regeerakkoord hebben afgesproken is een poging om op een zorgvuldige manier om te gaan met ons ecologische kapitaal. Een ander voorbeeld zijn de plannen voor vaderschapsverlof, bedoeld om werknemers meer tijd te gunnen voor hun gezin. Dat is ons menselijk kapitaal.’

Het boek is heel pessimistisch over het huidige economische stelsel. Als er niet snel iets verandert, zal ‘het hele economische weefsel ontrafelen’. Denkt u dat ook?

‘Ik deel die somberheid. We zien dat een steeds kleiner deel van de bevolking steeds meer bezit heeft. Dat mensen steeds langer en harder moeten werken om tot dezelfde welstand te komen. Vroeger was één salaris voldoende om een gezin te runnen, nu moeten we met z’n tweeën werken om op hetzelfde niveau te blijven. Dat is de sociale prijs die de gemeenschap betaalt voor rauw kapitalisme.’

Roche verwacht meer van het bedrijfsleven dan van overheden. ‘In verhouding tot de macht van multinationals is de macht en invloed van natiestaten kleiner dan ooit.’ Heeft hij gelijk?

‘Daar heeft hij gewoon gelijk in. Daarom hebben we ook een EU nodig om een tegenkracht te bieden tegen Google, Facebook en Microsoft, tegen een macht die zo groot is dat het totaal niet meer in evenwicht is. Nederland is geen partij voor dat soort bedrijven. De EU wel. Het is de tweede reden waarom ik uiteindelijk het belang zal blijven zien van de Europese samenwerking.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.