Gepaneerde ansjovis voor een strontbig

DE GEDACHTE dat legers uit verschillende landen in essentie weinig van elkaar verschillen, dringt zich op bij lezing van Strijdlust van Antonio Muñoz Molina (1956)....

SANDER DE VAAN

In 1979 kreeg de schuchtere Andalusisische schrijver zijn plunjebaal uitgereikt in Spaans Baskenland, waar nationalisten vrijwel dagelijks slag leverden met het centrale gezag. Hoewel Franco al vier jaar dood was, vormde het Spaanse leger een archaïsch universum, waarin de nieuwe, democratische grondwet nog amper was doorgedrongen. De bevolking moest weinig van de militairen hebben; velen spraken zelfs van een 'bezettingsleger'.

Als Muñoz Molina later terugblikt op zijn diensttijd, bekent hij dat hij over een zeer menselijke kuddegeest beschikte. Eerst was hij woedend over het feit dat hij de burgerwereld voorlopig niet meer in kon, maar toen hij voor 'strontbig' werd uitgemaakt, koos hij voor een meer conformistische houding. Zijn meeslepende relaas wint aan overtuigingskracht doordat hij open kaart speelt met de lezer. Ruiterlijk geeft hij toe dat hij een van de angsthazen was in zijn peloton, en dat hij meedogenloos te werk kon gaan om maar niet bij de 'lulhannesen' te worden ingedeeld.

Zelfs de vredelievende Muñoz Molina bleef niet onberoerd door de kille aantrekkingskracht van vuurwapens. Zijn maatjes en hij vormden, aangespoord door de militaire tucht en hun kuddegeest, al snel een gesloten gemeenschap. 'Het is niet ondenkbaar dat als er eenmaal een maximale graad van verzadiging is bereikt in de eindeloos herhaalde eensgezindheid van de gebaren, geen enkel individu in een massa ontkomt aan een volledige identificatie met die massa, ook niet wanneer hij zijn toevlucht zoekt in geheimen en in misantropie', constateert hij gelaten. Dankzij zulke bespiegelingen krijgt zijn kritische kijk op de diensttijd een universele dimensie.

Muñoz Molina stoort zich aan de geweldsverheerlijking, het machtsmisbruik en de bureaucratische verdwazing binnen de kazernemuren, maar hij laat zich niet verleiden tot gratuit antimilitarisme. Een wereld zonder militairen, vindt hij, is pas bereikbaar als de mensheid een ingrijpende mentale verandering heeft ondergaan, want zijn eigen ervaringen hebben hem geleerd dat iedereen makkelijk tot geweld is aan te zetten.

Van belang is ook het inzicht dat Muñoz Molina met Strijdlust verschaft in een voor Spanje cruciale periode. Franco's beeltenis was rond 1980 nog in de meeste kazernes prominent aanwezig en veel militairen wilden de democratische ontwikkelingen een halt toeroepen. In dit verband wordt de couppoging van overste Tejero, in 1981, wel als een operettevertoning afgedaan. Maar wie Muñoz Molina's sfeertekening van de Baskische kazernes serieus neemt, beseft dat de democratie toen wel degelijk gevaar liep in Spanje.

Bij alle ernst schuwt hij de humor niet. Met liefde geeft hij de vaak verbijsterend stijlbloempjes weer, die tussen het legergroen plegen te bloeien. Van een paar superieuren maakt hij geslaagde portretten die, ondanks de soms ontroerende onnozelheid die de geportretteerden aan de dag leggen, geen karikaturen worden. Zijn relaas bereikt een komisch hoogtepunt in het hoofdstuk waarin hij belast wordt met de boekhouding van de kazernekeuken. Aanvankelijk werkt hij tot diep in de nacht met angst en beven aan het sluitend maken van de begroting. Totdat hij merkt voor een onmogelijke opdracht te staan, omdat er sinds jaar en dag geweldig gesjoemeld wordt met het etensbudget.

Aan zijn martelgang komt pas een einde als hij, gekweld door rekenkundige hallucinaties, een veteraan om raad vraagt: 'Zuig alles uit je duim (. . .) Als jij zorgt dat de boekhouding sluitend is, zal het ze verder een zorg zijn.' En dus schrijft Muñoz Molina, die zestien jaar later het jongste lid van de Spaanse Koninklijke Academie zal worden, zonder blikken of blozen in zijn verantwoording voor een maaltijd van ansjovis dat er 'vijftienhonderd liter olie verbruikt was en evenzoveel kilo ansjovis, samen met tweehonderd kilo meel en tweeduizend dozijn eieren, aangezien het om gepaneerde ansjovis ging.'

Sander de Vaan

Antonio Muñoz Molina: Strijdlust.

Vertaald uit het Spaans door Ester van Buuren.

De Geus; 319 pagina's; ¿ 49,90.

ISBN 90 5226 417 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden