Geoorloofd antisemitisme

In zijn publieke leven als zionist, later als socialist – ‘een klein rood joodje’, schreef een katholiek vakbondsblad – had Kleerekoper genoeg meegemaakt om te weten dat achter de spreekwoordelijke Nederlandse verdraagzaamheid vaak minder nobele gevoelens schuilgingen. Hij had gezien hoe Nederlandse katholieken rond de eeuwwisseling hun hoofd verloren toen een joodse slager in Xanten, net over de Duitse grens, werd vrijgesproken van ‘rituele moord’ op een ‘christenkind’. In Oldenzaal braken ongeregeldheden uit waarbij de ramen van de synagoge en enkele joodse inwoners het moesten ontgelden.

Toch waren dergelijke uitbarstingen in Nederland uitzonderlijk. Juist in deze jaren, toen de Oost-Europese joden geconfronteerd werden met massale pogroms, het antisemitisme in Oostenrijk en Duitsland werd omgesmeed tot een nieuwe politieke ideologie en Frankrijk gespleten raakte door de Dreyfus-affaire, vormde Nederland een oase van rust. En een paar decennia later, toen veel Nederlanders in de ban raakten van het radicale volksnationalisme dat in nazi-Duitsland en elders triomfen vierde, speelde antisemitisme politiek gezien geen rol van betekenis.

De afwezigheid van antisemitische stromingen betekende echter niet dat anti-joodse en antisemitische opvattingen en sentimenten hier niet bestonden. Integendeel. Het is niet moeilijk voorbeelden te vinden van rabiate jodenhaat, in krantenartikelen, literaire werken en politieke geschriften. Daarbij dringt zich telkens de vraag op hoe wijdverbreid en diep verankerd dergelijke opvattingen nu eigenlijk waren – een gevoelige kwestie, vooral in het licht van de latere oorlogsgeschiedenis, een vraag bovendien waarop historici zeer uiteenlopende antwoorden hebben gegeven.

Een donkere spiegel, een vuistdikke studie over de houding van Nederlandse katholieken tegenover de joden en het jodendom sinds 1870, komt de eer toe dit mijnenveld als eerste systematisch in kaart te hebben gebracht. Daartoe hebben de auteurs, de theoloog Marcel Poorthuis en de kerkhistoricus Theo Salemink, niet alleen een berg literatuur doorgewerkt, maar ook een grote hoeveelheid oorspronkelijk materiaal, zoals kranten en geïllustreerde bladen, preken en religieuze geschriften, culturele en theologische tijdschriften, over een langere periode. Op die manier hebben zij weten te ontsnappen aan het impressionisme dat zoveel ander onderzoek op dit terrein aankleeft.

Het beeld dat uit deze studie tevoorschijn komt, is complex en niet eenduidig, al laten enkele hoofdlijnen zich moeiteloos aanwijzen. Opvallend is bijvoorbeeld hoezeer de anti-joodse voorstellingen en sentimenten verankerd waren in de kerkelijke tradities en instellingen zelf. Dat bleek vooral in de paasweek en op de negende zondag na Pinksteren, de dag waarop de val van Jeruzalem in de liturgie centraal stond. Op die dagen klonken vanaf de kansel geluiden die bij de gelovigen niets anders dan een diepe afkeer van joden moeten hebben opgeroepen – op een manier die doet denken The Passion of the Christ, de religieuze snuff movie die Mel Gibson een paar jaar geleden maakte.

Volgens Poorthuis en Salemink kreeg het moderne, biologische racisme noch het politieke antisemitisme veel voet aan de grond in katholiek Nederland. Wel klonken er geregeld stemmen die zich keerden tegen de veronderstelde economische en politieke macht van ‘de joden’, tegen hun ‘destructieve invloed’ op de cultuur, hun ‘volksaard’ en hun ‘onwil’ op te gaan in de samenleving – of juist het omgekeerde. In dergelijke gevallen van wat vaak vergoelijkend ‘geoorloofd antisemitisme’ werd genoemd, liepen religieuze, sociale en politieke motieven dikwijls in elkaar over.

Hoewel Salemink en Poorthuis dat nergens met zoveel woorden stellen, toont hun studie aan hoezeer de antisemitische en anti-joodse opvattingen verbonden waren met de centrale leerstukken van het traditionele katholicisme. Of men nu progressief was of conservatief, democraat of fascist, telkens bleek dat wie de leerstellingen serieus nam, de joden alleen maar kón zien als verdwaalde geesten, als een volk dat het onheil door de afwijzing van Christus over zichzelf afgeroepen had.

Zelfs de gruwelijke vervolging door de nazi’s bracht in die opvatting aanvankelijk geen verandering. De ommekeer kwam pas later, in de jaren zestig, toen de katholieke kerk – in Nederland overtuigender dan in Rome – schoorvoetend het bestaansrecht van andere religieuze waarheden erkende. Precies om die reden waren eerdere toenaderingspogingen gedoemd te mislukken, zoals blijkt uit de bizarre avonturen van de katholiek geworden kunstenares en revolutionaire Sophie van Leer, over wie Poorthuis en Salemink eerder een verrassende biografie schreven.

Een donkere spiegel is een bijzonder rijk, soms zelfs overdadig werk. Het schetst niet alleen een panorama van katholieke opvattingen over het historische en levende jodendom, zionisme en verwante thema’s, maar werpt ook nieuw licht op de Nederlandse cultuurgeschiedenis.

Daar komt bij dat de voorstellingen die worden opgeroepen, niet verdwenen zijn: miljoenen Nederlandse katholieken zijn ermee opgevoed, en bij velen van hen zal een blik in deze donkere spiegel een schok van herkenning teweegbrengen. Daarnaast leven de traditionele beelden voort in musea en kerken, romans en gedichten, opera’s en toneelstukken: oog in oog met het erfgoed van de christelijke cultuur scherpt deze studie onze geest.

En dat is nog niet alles. Aan het einde van hun boek wijzen Salemink en Poorthuis op de vele parallellen in de debatten rond de islam, niet alleen met betrekking tot het virulente antisemitisme binnen de islamitische wereld – dat overigens van onversneden Europese afkomst is – maar ook in de manier waarop de islam vandaag de dag in grote delen van de westerse wereld wordt afgeschilderd. Kortom, een leerzaam boek.

Marcel Poorthuis en Theo Salemink: Een donkere spiegel – Nederlandse katholieken over joden – Tussen antisemitisme en erkenning, 1870-2005. Valkhof Pers; 1010 pagina’s; € 35,- (na 30 april € 40,-). ISBN 90 5625 216 X.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden