Genie wordt jankerige nicht

De roman van Arthur Japin over de Braziliaanse luchtvaartheld Alberto Santos-Dumont wil maar geen vleugels krijgen.

Alberto Santos-DumontBeeld Rue des Archives/RDA

Nog voor verschijning in Nederland werden de vertaalrechten van de nieuwe roman van Arthur Japin verkocht aan een uitgeverij te Rio de Janeiro. Leuk voor Japin, maar volkomen onverwacht is dat niet. In Brazilië wordt luchtvaartpionier Alberto Santos-Dumont (1873-1932), hoofdpersoon in Japins vertelling, nog altijd vereerd en bejubeld. Straten, pleinen en een vliegveld dragen zijn naam. Ook de robotprothese die een verlamde jongen in staat stelde om in Rio de aftrap te geven voor het WK van 2014, heette naar Santos-Dumont. Om de verering nog een tandje bij te zetten, droeg de jongen Alberto's zijden zakdoek als relikwie op het hart. De biografie van Santos-Dumont en het hart als symbool; gegevens waarmee Japin aan de slag ging.

Jongensjaren

De roman opent met de scène waarin het stoffelijk overschot van de eerste ballonvaarder geprepareerd wordt om het te kunnen balsemen. Het hart wordt verwijderd en op sterk water gezet. Vervolgens zwenkt het verhaal naar een ander moment, verder terug in de tijd.

Japin beschrijft de jongensjaren van de kleine Alberto. We lezen over zijn rijke familie, over de koffieplantage die ze hebben, over spelletjes die Alberto speelt en over zijn rol als jongste in het gezin. Opvallender dan de biografie is de boven het verhaal zwevende verteller. Hij manifesteert zich nadrukkelijk, dikwijls met tal van eigenaardige inzichten. Ook geeft hij commentaar op lezers van literatuur en is hij van mening dat zij die zich niet in een roman kunnen verliezen 'een tekortkoming' hebben.

Jankerige nicht

Japin volgde niet blind alle feiten uit het leven van Santos-Dumont. Hij verzon er het nodige bij en daarin moet een lezer zich willen verliezen. Wie dat niet doet, heeft dus die 'tekortkoming', begrijpen we. Maar is dat niet de omgekeerde wereld? Japin moet ervoor zorgen dat zijn lezers zich kunnen verliezen. En laat het daar nou precies spaak lopen. Van 'verliezen in' kan geen sprake zijn. De gevleugelde ontbeert geloofwaardigheid. Van het taalgebruik der hoogste kringen -'hoppa', zegt Alberto's inkeurige moeder - tot de beschouwingen van de verteller, die behalve krankzinnig soms overgenomen lijken uit een of ander naslagwerk: 'Gele koorts was in die jaren, naast het keizerschap, het enige waar Brazilië wereldwijd om bekend stond.' Daarnaast wordt Santos-Dumont, het genie van Brazilië, door Japin zodanig omgevormd dat er weinig anders overblijft dan een jankerige nicht. 'Hij probeerde iedereen te redden en te troosten, maar kon niet altijd iedereen bereiken.'

Kitscherig

Tot een hoogtepunt komt het wanneer Santos-Dumont de Franse Albert Chapin ontmoet en de een de ander plagerig in bad trekt. Japin suggereert dat zijn personage zelfmoord pleegt om de onbeantwoorde liefde voor Chapin. Wat klinkt als Japin. Maar dat zal toeval zijn.

Overbodig te zeggen dat De gevleugelde niet Japins beste roman is. Af en toe lees je een fijne zin, maar de thematiek die wil dat verbeelding ons vleugels geeft, blijft net als de schrijfstijl, vlak, onuitgewerkt en kitscherig. Zelfbedachte woorden als 'giergeilend' en 'schrikschuchter' maken het debacle alleen maar erger.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden