ColumnSylvia Witteman

Gelukkig, een boek waarin alles nóg erger is

Geen grotere troost in barre tijden dan een boek waarin alles nóg erger is. Van Frans Coenen bijvoorbeeld. Dat hij geen lachebekje was, moge blijken uit de titels die hij publiceerde: In duisternis, Bleeke levens, Verveling, Een zwakke. Daarbij vergeleken klinkt Zondagsrust (1902), zijn bekendste novelle, nog wel gezellig; men zou een frisse wandeling vermoeden, een beschaafd gesprek, wat schaken of borduren en ’s avonds kip met appelmoes. Maar Coenens zondagsrust is een ironische ‘zondagsrust’: de vrije dag van een verloederd arbeidersgezin, vader, moeder, dochtertje in een bedompt, krap woninkje in de Amsterdamse Pijp rond 1900.

Buiten motregent het, binnen heersen landerige verveling en onvrede, die naarmate de dag verglijdt ontaarden in pesterijen, drankmisbruik, vraatzucht en onfrisse wellust. ‘Intusschen aten de Verhoefs gulzig van de haringen, die kop aan staart en in vettig-blauwglimmende mooten gekerfd op een wit bordje lagen, hun wijdopen vischoogen in weeë blinddode staring. Terwijl haar breede kaken haastig smakkend kauwden, brabbelde juffrouw Verhoef in haar volle mond telkens halfverstaanbare schampere opmerkingen over dat mensch van boven.’

Het dochtertje krijgt niks van de lekkernij: ‘Onderwijl zat, haar tegenover, het kind met de ellebogen op tafel, de kleine vingers plukkend aan haar droge boterham, wrokkig te zwijgen. Maar haar blikken gingen rusteloos van de borden naar de monden, telkens als één een hap deed, juist zoals een hond met strakbegeerige oogen de brokken volgt die zijn baas in de mond steekt.’

De vader krijgt medelijden en geeft haar een stukje haring, tegen de zin van de moeder. ‘‘Jij verwent dat nest ook altijd… ze had nou net niks d’r van motte hebben om d’r brutale bek.’ (…) Maar ’t kind was, terwijl nog in haar ooghoeken groote tranendroppels glansden, met dierlijke schrokkerigheid aan ’t eten gegaan van haar magere staartmoot. En in ’t ongemanierd haastig mummelkauwen, de gretige aandacht op haar bord en ’t graat-uitpeuteren leek zij precies op haar moeder: katten, zij tweeën, die vratig-kauwend op hun prooi liggen.’

En dan gaan ze nog jenever drinken ook , en ruzie maken met grootmoeder, die onverwacht op bezoek komt en meedrinkt; daarna sturen ze het kind met een smoes naar buiten en ziet de dronken vader des huizes zijn kans schoon. ‘Brutaler trok hij haar achterover, haar borsten in de volle greep van zijn wijd-groote, spreidende handen, om nog eens haar heet gezicht en zweetklam halsvel te plakken met zijn warme mond. Onderwijl trachtte hij haar zachtjes voort te duwen, de keuken uit…’

Maar de moeder verzet zich (‘Nee… ik mot an me sla, heusch, anders komme we niet an ’t ete vandaag… en dat vleesch wordt ook weer koud!’), maar wordt door hebzucht op andere gedachten gebracht: ‘As-ti nou maar ’s goed op d’r wou weze… nou ’s verdomd goed op d’r wou weze… ze had in de Gallerij zukke prachte van oorbelle gezien… zúkke grote met simili-diamant, maar net echt… Hè toe! Ze koste maar ’n riks… toe maar hè, toe! Dan bi-je mijn kerel, mijn lekkere vent… hè? Toe! Dan zalle we…’

Het dochtertje, intussen, blijkt ook hierin op haar moeder te lijken en probeert op straat een vriendje een stuk speelgoed af te troggelen in ruil voor wat ‘gestoei’.

Het damesblad De Hollandsche Lelie (voorloper van de Viva!) vond Zondagsrust indertijd ‘voor jonge dames geen aanbevelenswaardige lectuur’. Trut van Troje/schrijfster/jonkvrouw Anna de Savornin Lohman vond het zelfs een ‘smerig en onrein’ boek, ‘onaanbevelenswaardige lectuur voor élke vrouw, al is zij ook nog zoo volkomen bekend met de realiteit van het leven door huwelijk en moederschap.’

Laat het een aanbeveling zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden