Geluk uit een zakje

Melk in een kartonnen pak en geschrapte worteltjes in cellofaan. Daarmee raakt de moderne mens losgezongen van het echte leven, denkt Frank Mulder. Hans Achterhuis is niet gecharmeerd van dit techniekpessimisme.

Beeld Io Cooman

Zestig jaar geleden bezocht ik met mijn schoolklas de E55 in Rotterdam. Dit was een tentoonstelling waarin de technologische wonderen van de toekomst werden gepresenteerd. Het meest onder de indruk waren wij schoolkinderen van melk uit een kartonnen pak. We waren de melkboer nog gewend, die met paard en wagen langs kwam om onze moeders in een meegebrachte pan een aantal liters melk te leveren. Ongelooflijk dat dit nu in karton verpakt was. Een leraar die ons begeleidde, maakte abrupt een einde aan onze enthousiaste verbazing. De toekomst van in karton verpakte melk vond hij afschrikwekkend. Mensen zouden hierdoor elk contact met de realiteit van het leven verliezen en van de natuur vervreemden. Straks zou men nog denken dat melk uit de fabriek en niet van de koe kwam!

Hyperrealiteit

Bij het lezen van De geluksmachine van Frank Mulder werd mijn jeugdervaring plotseling weer relevant. De auteur is geschokt door het gegeven dat er bij Albert Heijn geschrapte, gesneden en voorgewassen wortels liggen die in cellofaan verpakt zijn. Mensen raken hierdoor hun contact met de werkelijkheid van de natuur kwijt en gaan 'onbewust in de veronderstelling leven dat alle worteltjes dezelfde maat hebben en schoon uit de grond komen'. Voor Mulder is dit een duidelijk voorbeeld van zijn hoofdstelling dat de moderne mens in een 'hyperrealiteit' leeft, die hem gemak en geluk belooft, maar die losgezongen is van de het echte leven.

Voor de beloften van deze hyperrealiteit moet men wel wat over hebben: een kilo geschrapte worteltjes kost zo 3 euro. Vanzelfsprekend kon ik het niet laten dit te controleren. Bij mijn middelgrote AH kosten de geschrapte worteltjes evenveel als de peen die in een bosje bijeengebonden is. Gemakzuchtig en tijdsbewust als ik ben, heb ik dus een duidelijke voorkeur.

Techniekpessimisme

Het lijkt flauw om zo over geschrapte wortels te zeuren. Maar dit voorbeeld staat bij Mulder centraal. De wortels sieren het kaft van De geluksmachine.

Om nog een reden zijn de voorbeelden van melk en peen cruciaal. Mulder situeert zijn voorbeelden binnen een overbekend techniekpessimistisch schema, dat voor velen nog steeds verleidelijk en zelfs vanzelfsprekend is. In Heerlijke Nieuwe Wereld (Brave New World) werd dit in 1932 door Aldous Huxley het scherpst en het fraaist verwoord. De bewoners van zijn utopie zijn continu gelukkig, maar missen elk contact met het echte menselijke leven, dat pijn, lijden en verdriet kent.

Huxley meende dat wij in het Westen onherroepelijk op deze heerlijke nieuwe wereld afkoersten. In 1958 stelde hij in Brave New World Revisited zelfs dat we met de televisie en de nieuwe medicijnen hier zo goed als gearriveerd waren. Dat werd later door velen uit ten treuren herhaald, het laatst door Fukuyama in De nieuwe mens uit 2002. Mulder doet nu ook een duit in dit zakje. Een van zijn hoofdstukken is geheel uit het boek van Huxley overgenomen met de implicatie dat het over onze huidige situatie gaat.

De centrale these van Huxleys geniale roman valt moeilijk in abstracto te weerleggen. Wat is er tegen een voortdurend geluk? Concrete voorbeelden werken beter: vandaar de melk en de wortels. Huxley wist bijvoorbeeld zeker dat in de naaste toekomst mensen Shakespeare niet meer zouden lezen, spelen en begrijpen. Wie even naar het recente film- en toneelaanbod kijkt, beseft dat dit onzin is. Net als die worteltjes die ons zouden vervreemden.

Gevangen

Naast Huxley probeert Mulder op sympathieke wijze de Franse techniekfilosoof Jacques Ellul nieuw leven in te blazen. Volgens deze denker zitten we gevangen in een technisch systeem dat ons geen uitweg biedt en dat geen verzet mogelijk maakt. Ook tegen Elluls idee van de techniek als een niet te stoppen stoomwals helpt het vooral om bij concrete voorbeelden stil te staan. Al enige decennia heeft de technieksociologie het idee van Ellul (en Mulder) dat er voor elk probleem slechts één beste technische oplossing bestaat, met veel praktijkonderzoek ontkracht. Technische ontwikkelingen blijken niet door een zuiver rationele doel-middelrelatie te worden bepaald. Maatschappelijke voorkeuren en waarden vormen een onderdeel van elke technische creatie. Wie dat inziet, beseft dat er ook voor een andere richting van de techniekontwikkeling kan worden gestreden. Het fatalisme van Mulder houdt geen stand.

Hoe oprecht en sympathiek ook, De geluksmachine biedt zo nauwelijks inspiratie. Eigenlijk is dat maar goed ook.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden