Geil van de wind

Over de wind die over Cadaques waait, soms wel tachtig dagen achter elkaar, wilde Ramón Gieling een documentaire maken. Het werd een speelfilm....

‘Het eerste idee voor Tramontana? Ik wilde een film maken over de wind... Kun je je het openingsshot van En un momento dado nog herinneren? Dat de camera langzaam langs de vissersschepen met de namen van de heiligen erop beweegt, om ten slotte te stoppen bij een bootje met de naam van de Heilige Johan Cruijff? Dat heb ik gedraaid in Cadaques, een dorp in Noord-Spanje. Toen ik En un momento dado in Barcelona liet zien aan Cruijff en een vriend van hem die ook in de film zit, zei die direct: la tramontana. Na afloop vroeg ik hem wat dat was, ik had er nog nooit van gehoord. Dat is een beroemde wind, antwoordde hij. Hij liet het me zien. In het shot zie je op de achtergrond allemaal witte koppen op de zee. Dat is de tramontana. Ik was direct geïntrigeerd.’

Zijn eerste plan was een documentaire over de wind. Ramón Gieling – maker van een lange reeks speelfilms, filmische essays, korte films en documentaires over de meest uiteenlopende onderwerpen, zoals Joaquin Sabina, 19 dias y 500 noches, The Prisoners of Buñuel en Wij houden zo van Julio, toog naar de streek waar de wind staat, soms wel tachtig dagen aaneen, en hoorde dat het zelfmoordpercentage er het hoogst is van heel Spanje. Vervolgens trad hij in contact met een psychiater die onderzoek doet naar de invloed van de tramontana op de menselijke psyche. ‘Dat vind ik erg interessant, juist omdat er niets te bewijzen valt.’

In Cadaques sprak Gieling (Utrecht, 1954), met een aantal oudere bewoners, en hoorde hij het verhaal van een oude man die lang geleden een verhouding had met een jong meisje en zich op Kerstavond had verhangen. ‘Maar toen ik verder vroeg, wilde niemand meer iets vertellen. Zo gaat dat in een dorp.’ De oplossing was simpel. ‘Dan schrijf ik het verhaal zelf’, dacht Gieling. ‘Ik was al eerder met het thema bezig geweest, maar die film is nooit van de grond gekomen.’

Het resultaat is Tramontana, een door Goert Giltay schilderachtig mooi gefotografeerde, magisch-realistische vertelling, waarin de bloedmooie, piepjonge Rosa Campos de Amor zegt dat ze geil wordt van de wind. Het eenvoudige dorpsmeisje is door de oude, cynische en atheïstische weduwnaar Pepet Tremolls aangenomen als schoonmaakster. Later wordt ze ook zijn muze en schildersmodel – hoewel hij eigenlijk geen mensen schildert, omdat ze walgelijk zijn.

Op Kerstavond bungelt Pepet aan een touw onder zijn balkonnetje. De politie stelt een onderzoek in, aan de hand van zijn dagboekaantekeningen, en de mannen in het café hebben allemaal ook zo hun idee over de zaak én over de scandaleuze liefde tussen de oude man en het jonge meisje.

Rosa wordt gespeeld door de Spaanse actrice Yohana Cobo, die in 2006 in Cannes met onder anderen Penélope Cruz en Carmen Maura werd bekroond voor haar aandeel in Pedro Almodóvars Volver. ‘Zij was de enige over wie de casting director en ik het niet direct eens waren. De casting director vond haar maar niks. Zij kwam met allemaal Lolita-achtige meisjes aanzetten, fotomodelletjes. Maar ik wilde geen Lolita. Ik wilde Yohana. Ik had haar gezien in Volver. Daarin heeft ze iets onopvallends, en tegelijkertijd iets heel speciaals.’

Toen zijn documentaire Joaquin Sabina in Madrid in première ging, kon Gieling een afspraak regelen met zijn droomkandidate. Ze spraken af in een hotellobby. ‘Ze had me direct bij de kladden. Toen ik haar vroeg of we een scène konden lezen, bleek ze het hele script uit haar hoofd te hebben geleerd. Ze wilde het graag. Tot twee keer toe heeft ze een andere film afgeslagen, omdat ze mijn film wilde doen.’

De opnamen vonden plaats in Cadaques, gedurende vijf weken, eind februari en maart. ‘We hadden windmachines bij ons. We hebben de tramontana een dag of drie, vier gehad, wat voor die tijd weinig is, maar het was wel de sterkste in vier jaar.’

Tijdens de opnamen kreeg Gieling bezoek van de achterkleindochter van de man die zich zestig jaar geleden in het dorp had opgehangen. ‘Ze had in de krant gelezen dat er een film werd gemaakt en kwam poolshoogte nemen. Of beter: ze dreigde direct met een advocaat. Ik zei dat ze zich niet druk hoefde te maken, dat ik van niets wist en dat ik het scenario uit mijn duim heb gezogen.’

Hij haalt zijn schouders op om het voorval. ‘Bewoners die kwaad willen, zullen altijd het verkeerde zien in je film. Toen ik mijn film over Buñuel maakte, was dat net zo. En als je nu naar Volendam gaat, is het ook niet anders. De eerste dagen hoorde ik voortdurend gefluister achter mijn rug: ‘Ze zijn een film over Pepet aan het maken’. Maar al snel interesseerde het niemand meer.’

Pepet wordt gespeeld door de Spaanse acteur Lluís Soler. ‘Een acteur die een bankdirecteur speelt, dat wil je wel accepteren, maar een acteur die een schilder speelt... ik weet het niet. Dan wil je zijn schilderijen zien en dan wil je ook nog dat hij ze zelf heeft geschilderd, anders trap je er niet in. Mijn hoofdrolspeler is ook schrijver, hij houdt een dagboek bij. En hij heeft een kiosk waar hij snoep verkoopt. Ik wilde niet te veel nadruk leggen op zijn kunstenaarschap. Hij is eenzelvig, voor een dorpsgemeenschap mogelijk een beetje excentriek. Een misantroop die zich opsluit in zijn huis.’

De schilderijen die bij Pepet aan de muur hangen, maakte Gieling, in 1976 afgestudeerd aan de kunstacademie in Arnhem, zelf. ‘Het was leuk om te doen. Ja, ik had er lol in.’ De doeken van Pepet worden geroemd in tramontana; er wordt gezegd dat Dalí zijn luchten heel erg mooi vindt. ‘Het is niet voor niets dat je nergens een close up van een schilderij ziet. Als Rosa tegen Pepet zegt dat Dali zijn luchten heel mooi vindt, zie je een half schilderijtje. Met bijna geen lucht.

‘Wacht ik laat hem je zien. Ik heb ze allemaal weer mee terug genomen.’ Hij loopt naar een hoek in zijn Amsterdamse bovenwoning en pakt een doek dat achterstevoren tegen de muur staat. ‘Ik dacht: ik maak gewoon wat moois, maar luchten zijn verrekte moeilijk. Ik heb er wat rare elementen in gestopt; Pepet mocht vooral geen suffige dorpsschilder zijn.’

Dat zijn Spaans gesproken film is uitverkoren om het Nederlands Film Festival te openen, kwam als een complete verrassing voor Gieling. ‘Daar was ik helemaal niet mee bezig. Ik ga het festival nu niet opeens de hemel in prijzen, maar ik vind wel te waarderen dat ze zo’n risico durven nemen. Een vrouw die met het lichaam van haar dode geliefde gaat reizen en dat soort dingen. Dat is wel wat anders dan die bontekoefilms en sinterklaasfilms die zoveel worden gemaakt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden