Gehackte Nefertiti is aanklacht tegen westerse musea

Het is een van de beroemdste en meest betwiste kunstwerken ter wereld: het borstbeeld van Nefertiti in het Neues Museum in Berlijn. Egypte vraagt al jaren om teruggave, Duitsland weigert. Maar onlangs waren er ineens twéé Nefertiti's. Dankzij een conceptueel kunstproject en een datalek.

Beeld afp

De Duitse guerrillakunstenaars Jan Nikolai Nelles en Nora Al-Badri hackten het ranke Berlijnse icoon door oktober vorig jaar stiekem urenlang met draagbare scanners rond de vitrine te draaien en het beeld op te meten. Met die dataset printten ze een tot de micron nauwkeurige 3D-replica van kunsthars.

Deze 'Andere Nefertiti' werd daarna tijdens een geënsceneerde en gefilmde illegale opgraving in Egypte 'ontdekt' en tentoongesteld in de Amerikaanse Universiteit in Caïro. Eind december zetten de kunstenaars hun 100 MB grote dataset tijdens een hackercongres op internet, waar die sindsdien vrij te downloaden is, zodat iedereen thuis zijn eigen Nefertiti kan maken.

Nelles en Al-Badri kozen niet voor niets voor Nefertiti. De kalkstenen buste uit 1345 v. Chr. van de gemalin van farao Achnaton is volgens velen het mooiste kunstwerk uit het oude Egypte. Het werd in 1912 door Duitse archeologen in Amarna gevonden en (volgens Egypte) op onrechtmatige wijze naar Duitsland gesmokkeld. Daar trekt het tegenwoordig meer dan 500.000 bezoekers per jaar. En levert het Neues Museum elk jaar zo'n 1,6 miljoen euro op.

We moeten de Andere Nefertiti zien als een artistieke interventie, zegt Al-Badri telefonisch vanuit Berlijn. Het is een aanklacht tegen neokolonialisme en kapitalisme. 'Nefertiti is een krachtig symbool waarmee wij aan de kaak willen stellen hoe westerse musea zich altijd kunst uit andere delen van de wereld hebben toegeëigend en tot de dag van vandaag als bezit exploiteren.'

3D-print van Nefertiti Beeld Jan Nikolai Nelles/ Nora Al-Badri

Veel gevoeliger

Die insteek kan verklaren waarom het project in Duitsland aanvankelijk amper aandacht kreeg, zegt Al-Badri. 'Het koloniale verleden ligt hier veel gevoeliger dan elders.' Pas sinds het Amerikaanse internetmedium Hyperallergic er eerder deze week over publiceerde is het project ook in Duitsland een hit.

Het gaat de kunstenaars niet zozeer om de restitutie van roofkunst, maar om de status van het bewierookte originele kunstwerk. 'Nu we alles digitaal kunnen scannen en printen wordt het originele artefact steeds minder belangrijk. Het is onzin vast te houden aan het idee van een origineel', aldus Al-Badri. Musea zouden hun bezit op internet in 'open access' moeten delen.

Wel denken we dat alle kunstobjecten uiteindelijk terug moeten naar de plek waar ze vandaan komen, als om teruggave wordt gevraagd, zegt Al-Badri. Westerse musea kunnen dan digitale kopieën tentoonstellen. 'Wij rijke westerlingen kunnen altijd naar verre landen reizen om de originelen te zien, maar andersom is dat vaak niet mogelijk.'

Sommige cyberarcheologen zien digitale replica's en reconstructies ook als een middel om bedreigd erfgoed te beschermen, zoals de door IS opgeblazen antieke ruïnes van Syrië. Maar dat vindt Al-Badri cynisch: waarom redden we niet de Syriërs maar wel hun oudheden? 'Belangrijker is dat we stoppen met het vereren van originelen. Dan wordt het zinloos ze te verwoesten.'

Het Neues Museum heeft nog altijd niet officieel op de actie gereageerd, al kwam men kort na de hack wel ineens met een digitale strategie. Het kunstenaarsduo is ook niet aangeklaagd. Volgens juristen was hun actie niet strafbaar. 'Het toeëigenen van data is geen misdrijf. En van schending van copyright kan bij een 3300 jaar oud kunstwerk geen sprake zijn.'

Nelles en Al-Badri hebben hun Andere Nefertiti inmiddels op een geheime plek in Egypte ceremonieel begraven en 'teruggegeven aan de woestijn'. Later dit jaar maken ze op basis van de 3D-data een nieuw borstbeeld van terracotta. Dat zal voor altijd in de Amerikaanse Universiteit in Caïro te zien zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden