Geen trek in welke overheid dan ook

Het lijkt wel of de Portugese schrijver José Saramago – Nobelprijs 1998 – zichzelf bij het schrijven van een nieuwe roman iedere keer het liefst een ogenschijnlijk onmogelijke opdracht geeft....

Hij schept voor zijn boeken uitgangspunten alsof het schaakproblemen zijn, hij richt telkens om te beginnen een absurde opstelling in en gebruikt dan zijn vaardigheid en zijn slimheid om te kijken wat er met die opstelling kan gebeuren wanneer je van daaruit consequent en logisch dóórdenkt en fantaseert.

Zijn logica en zijn gevoel voor consequentie: dat wel. Zoals de mathematische en de wijsgerige logica ons meer vertellen over de manier waarop ons denken en redeneren werken dan over de inrichting van de buitenwereld op zichzelf, zo werpt de logica die Saramago volgt bovenal licht op zijn eigen wereldbeeld. Sombere man met een onverbeterlijke, enigszins zwartgallige humor, geen optimist waar het om de huidige samenleving en het menselijk vermogen tot behoorlijk samenleven gaat.

In De stad der blinden komt op de eerste bladzijde aan het licht dat een complete stadsbevolking tijdelijk met blindheid wordt geslagen, in Het schijnbestaan krijgt een ambachtelijke pottenbakker ineens concurrentie van een futuristisch winkelcentrum bij hem om de hoek, in Alle namen overweldigt de papieren werkelijkheid van het archief de vleselijke werkelijkheid van levende mensen die erdoor in kaart worden gebracht – en in zijn jongste in het Nederlands vertaalde roman, De stad der zienden, geeft een complete stadsbevolking ineens het geloof in het functioneren van de democratie op.

Allemaal verzinsels, allemaal constructies, maar wel listige verzinsels en zinnige constructies: ‘wat als’, zegt de schrijver, en hij gaat aan de slag. Op het eerste gezicht om zichzelf te vermaken of misschien om zijn raffinement te beproeven, maar de toestand van dat ‘als’ ligt keer op keer dicht bij de werkelijkheid, onze werkelijkheid. Pijnlijk dichtbij soms.

Parabels zijn het, gelijkenissen met een ondertoon van vermaan, van onvrede en bezorgdheid, van nukkigheid misschien. De wereld waarin wij leven deugt niet, kijk maar wat ervan komt, zegt hij al fabulerend – en Saramago is de profeet van het onheil, want hij wéét wat ervan komt als we zo doorgaan.

In De stad der zienden mislukken de plaatselijke verkiezingen doordat bij het tellen van de stemmen blijkt dat 70 procent van de kiesgerechtigden blanco heeft gestemd. Dat is hun goed recht, maar desastreus is het wel: geen enkel gouvernement kan zich zo nog beroepen op ook maar het begin van legitimiteit. En dus worden er nieuwe verkiezingen uitgeschreven, met als uitkomst dat nu 83 procent van de opgetrommelde kiezers blanco stemt. Alweer valt op het recht van de kiezers om dat te doen niets af te dingen, zoals je de Duitsers niet kunt verwijten dat ze de twee potentiële regeringspartijen in hun land afgelopen zondag nagenoeg even groot hebben gemaakt.

Maar het legt de democratie wel lam: het jongste Duitse optreden laat zien hoe dicht Saramago’s parabel bij de werkelijkheid ligt.

Regering in zak en as. De kiezersuitspraak wijst geen gegadigde voor het vormen van een nieuw bestuur aan, sterker nog, die kiezersuitspraak suggereert dat de burgers van de stad in geen enkele overheid, van welke politieke kleur dan ook, meer trek hebben.

Van wie is dan de overheid, van wie zijn de instituties, wie komt de macht toe? De ongebruikelijke, maar misschien niet eens al te absurde situatie, wrijft de vragen die Saramago wil stellen diep in.

Het zijn de vragen van iemand die de moderne democratie, die goeddeels gebaseerd is op handig gebruik van de media en het manipuleren van informatie én burgers, wantrouwt. Het zijn de vragen van iemand die, vanuit welke barre ideologie dan ook, de legitimiteit van de media-democratie met haar suggestie van vrijheid en gerechtigheid stelselmatig in twijfel trekt.

Zonder gedelegeerde soevereiniteit van het volk valt er niet fatsoenlijk te regeren. Dat beseft de zittende regering van De stad der zienden ook en dus komt ze met een reeks maatregelen. Deels zijn dat de ingrepen van een bestuur dat in paniek is en vanuit een stellig verantwoordelijkheidsgevoel probeert greep te houden op de samenleving, deels zijn dat de ingrepen van een bestuur dat zo van de kook is dat het zijn toevlucht neemt tot criminele acties.

Doordat Saramago’s president, premier en ministers met elkaar praten in een taal van pragmatisme en redelijkheid – niet zo gek ver verwijderd van hoe wij dat hun reëel bestaande collega’s dag in dag uit horen doen – krijgt ook hun handelen verdachte trekjes. Zij beraadslagen dat het een lust is, én zij voeren maatregelen uit die chaos moeten veroorzaken onder de wederspannige stadsbevolking. De chaos, immers, zal hun met terugwerkende kracht de legitimiteit verstrekken die de kiezers hun onthouden hebben.

Dat gaat van kwaad tot erger en de staatsraison wordt te kijk gezet als opportunistische machtswellust; waar kennen we dat toch van? Van een ouderwets slag linkse achterdocht, een type wantrouwen dat, door de gretigheid waarmee de huidige overheden in op zichzelf fatsoenlijke democratieën de angst van hun burgers benutten om hun macht uit te breiden, ineens weer een zekere overtuigingskracht verwerft.

Saramago is een bittere scepticus, die zijn sarcasme de vrije loop laat. Lange tijd heeft de geschiedenis hem tegengewerkt: vrijheid en individualisering waren het parool, achterdocht het teken van een slecht humeur. Ineens lijkt hij, door te volharden in zijn scepsis, de geschiedenis in te halen. Zijn Stad der zienden toont een absurditeit die allengs minder absurd aan het worden is.

Voorzover die uit een vorm van gelovigheid voortkomt, is die hooguit knap uitgewerkt en amusant, voorzover die aan de kernvragen raakt is ze onrustbarend.

José Saramago: De stad der zienden. Vertaald uit het Portugees door Maartje de Kort. Meulenhoff; 319 pagina’s; ¿ 18,50. ISBN 90 290 7569 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden