Geen tijd voor ouderwetse Tsjechoviaanse verveling

De Vaderlozen van Anton Tsjechov. Gezelschap: Noord Nederlands Toneel. Regie: Aike Dirkzwager. De Machinefabriek, Groningen. 8 februari. Herhaling: t/m 22 februari....

Bijna vijf uur duurt De Vaderlozen van het Noord Nederlands Toneel. Het had best langer mogen duren. Met drie pauzes is Tsjechovs eerste, omvangrijke toneelstuk in overzichtelijke porties verdeeld. Geen tijd voor ouderwetse Tjechoviaanse verveling.

De voorstelling loopt gelijk op met een Russisch diner. In de foyer staat de volgende gang klaar, in de zaal het volgende decor. De mobiele tribunes staan bij ieder bedrijf in een nieuwe opstelling. Met het decor wisselt ook het gezichtspunt van het publiek, dat de splinternieuwe theaterzaal steeds via een andere ingang betreedt. Net als bij de voorstelling die Studio's Onafhankelijk Toneel vijf jaar geleden maakte, al is hier de vormgeving minder dwingend.

Stuk zonder titel heette toen het toneelstuk, dat ook bekend staat als Platonov. Het NNT koos voor De Vaderlozen, de naam die Tsjechov overwoog voor dit onaffe toneelstuk.

De jonge onderwijzer Michael Platonov is immers niet het enige vaderloze personage. Alle jongemannen om hem heen missen letterlijk of figuurlijk een vaderfiguur, een geloofwaardig voorbeeld dat richting geeft aan hun stuurloze levens.

In het laatste deel van De Vaderlozen hangt het portret van zo'n afwezige vader aan de achterwand van het decor. Streng kijkt de man neer op de chaotische gebeurtenissen die zich afspelen in zijn voormalige studeerkamer. Aan het massieve bureau onder het portret zet zoon Sergej het pistool van zijn vader tegen zijn slaap, omdat hij zijn vrouw Sofja verloor aan Platonov. Even later doet Sofja hetzelfde, evenals Platonov. Maar tot zelfmoord besluiten, dat kunnen ze niet. Twijfelachtig zijn ze, als Hamlet. Alleen was die bang voor geestverschijningen, zegt Platonov. Terwijl hij, net als zijn generatiegenoten, bang is voor de verantwoordelijkheden van het volwassen leven.

De bewerkers van de oerversie van Tsjechovs stuk hebben naast alle bedienden ook de figuur van Osip geschrapt. Hij is de boertige paardendief, symbool van de totale normloosheid, die zich laat inhuren om Platonov te vermoorden. Met Osip verdwijnt het standsverschil uit het drama, en komen goed en kwaad dichter bij elkaar te liggen. Ook de drank treedt als boosdoener niet op de voorgrond. De acteurs hebben slechts houvast aan hun onderlinge, emotionele verhoudingen.

De acteurs die regisseur Aike Dirkzwager selecteerde zijn opvallend jong voor een toneelstuk over botsende generaties. Er wordt energiek gespeeld, soms met komisch uitvergroot gedrag, maar in wezen blijven de acteurs dicht bij zichzelf. Zodoende hebben ook de vaders van de jongemannen een jong voorkomen. De vader die Mark van der Laan speelt is alleen in zijn houterige gedrag ouder dan zijn losgeslagen zoon Maarten Wemelsfelder. Als deze vader zijn zoon tot leraar maakt en hem volgt naar het Parijse nachtleven, zijn het net twee onbezonnen broers.

In deze voorstelling heeft iedereen de leeftijd van Platonov. Dat geldt ook voor de vrouwen. Impulsief en gepassioneerd zijn ze, maar allemaal hebben ze iets van de droefenis die Platonov verlamt. De rust waarmee Dries Vanhegen de hoofdpersoon speelt, maakt hem tot een spiegel voor de mensen om hem heen. Op het toneel en op de tribune. 'Ik zal mijn kindje de weg wijzen', belooft hij in tranen. 'Ik zal een mens van hem maken.' Maar hoe moet dat? Platonov weet het niet. En daarom is hij zijn gezin ontvlucht en zelf een afwezige vader geworden.

Marijn van der Jagt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden