GEEN TANGO IN HEREJEZUSVEEN; Theater in de provincie worstelt met geldtekort en cultureel onbegrip

Is er naast de Chippendales en André Rieu nog cultuur mogelijk buiten de Randstad? Portret van theater Markant in Uden: 'Het is geen clubhuis'..

Kijkt u binnen, komt u binnen!, zou de immense glazen pui van het theater wel over het marktplein willen schreeuwen, zo luid als vroeger Peerke Verschiet de vogelverschrikker de spreeuwen uit de kersenboomgaarden moest verjagen. Dit is úw huis! Uw, uw, uw huis! De Glasbak, had een Udenaar als naam bedacht, maar hij heeft de prijsvraag niet gewonnen. Klonk een beetje negatief, en het theater lag al zo gevoelig, vooral bij de overburen.

Elf miljoen, hup, zo naar de elite, had de Socialistische Partij gewaarschuwd. Maar het theater aan de andere Markt-Kant kwam er en ging (daarom) Markant heten. De ambtenaren blindeerden direct omstandig de ramen van het gemeentehuis met krantenpagina's; het zonlicht kaatste via de schuine gevel van Markant precies bij hen naar binnen. Sneeuwblindheid in Uden - de medewerkers van het theater kunnen ook twee jaar na dato enig gegniffel niet onderdrukken.

Nu is er wel wat aan te merken op het ontwerp van Herman Hertzberger, de jongens van de techniek dreunen zo een waslijst op. Een lampje vervangen in de vijftien meter hoge foyer kost bijkans een week. Breek hun de bek niet open, je hebt er een bouwsteiger voor nodig. En meneer Hertzberger wilde geen buizen aan de buitenkant van het gebouw, dus ging de waterafvoer binnendoor, vlak langs het podium. Als het regende tijdens een voorstelling, was het alsof er een enorme wc werd doorgetrokken. Dat is aangepast, nu moet de airco - uit het bouwplan geschrapt omdat het te duur werd - nog worden aangelegd.

Bij Theater Markant is geld altijd een onderwerp, of correcter: geen geld. Zo nu en dan komt de gemeente met een kostenbesparend voorstel, althans dat leest directrice Marjorie van Geenhuizen dan in het Brabants Dagblad of hoort ze bij de bakker. Het theater moet worden geprivatiseerd! Theater te koop voor één gulden! (Niemand meldde zich.) Laatst nog: die dames in rode jasjes bij de garderobe en de bar, kunt u daar geen gehandicapten neerzetten? En de kaartverkoop, dat kan toch ook wel aan de balie van het gemeentehuis? 'Ze weten niet waar ze het over hebben', zegt Van Geenhuizen. 'Het is geen clubhuis'

Een modern dorpshuis dan? De musicals van de lagere scholen staan elk jaar op het podium, gewoonweg omdat in Uden verder nergens honderden mensen in één zaal kunnen. Grote congressen komen niet in Markant: dat ligt niet aan het theater, maar aan de beperkte hotelaccommodatie in Uden (alleen hotel Arrows: eigenaar familie Pijls).

Uden, en dus ook Markant, heeft een 'regiofunctie', zegt de directrice. Midden tussen Den Bosch, Eindhoven en Nijmegen - alledrie op zo'n dertig kilometer, slechts via provinciale wegen te bereiken. Uden en omgeving winkelt in Uden, niet in Den Bosch: rond de Markt, in de kleine dorpskern, is Uden een en al Hema, McDonald's, Blokker, en V & D komt ook binnenkort.

Van kersendorp tot plaats met pit, zo noemde dorpshistoricus Frans Govers zijn boek over Uden, dat nu een industriestadje is met veertigduizend inwoners. De kersenboomgaarden zijn niet meer: EMI, Beter Bed, Dico en nieuwbouwwijken hebben ze verdreven. Het laatste oogstfeest was begin jaren zestig. De organisator stortte zijn laatste geld in een fonds voor de opening van schouwburg De Schouw, de voorloper van Markant.

Al lang voor de eerste voorstelling in Markant in mei 1996 - Willeke Alberti had de eer - kon de nieuwe schouwburg het nauwelijks nog goed doen. De exploitatie werd duurder dan begroot, de toenmalige directrice werd weggestuurd wegens wanbeleid, de PvdA-wethouder Van Bergen van cultuur zou volgen ('die kwám tenminste nog naar een toneelstuk').

Maar waar vorig jaar mei de twintigduizendste bezoeker werd verwelkomd, kon dit jaar mei de veertigduizendste bezoeker in het zonnetje worden gezet. De gelukkige mocht met de Chippendales op de foto. Zie daar de catch 22 van een theater in een dorp: het publiek komt massaal naar een gesubsidieerd theater voor de Chippendales maar laat het afweten bij een toneelstuk als het Het Volk in Dothan, met de trefwoorden 'Vondel', 'leraren' en 'bijbel' in de beschrijving. Wat wordt er nu eigenlijk gesubsidieerd? Moeten de Chippendales niet gewoon in een sporthal optreden?

'Er is geen geld', zo veel wil Ernst de Groot, wethouder van Cultuur, nog wel kwijt over Markant. Nu ja, geen geld. . . De jaarlijkse subsidie moet terug van 1,25 miljoen naar één miljoen. Liefst zou hij helemaal niets zeggen: de CDA'er, net in functie in het CDA/PvdA/SP-college, wil niet de volgende zijn die zijn vingers brandt aan het theater.

'Aan Kunst met een grote K, hangt een Prijskaartje met een grote P', zucht de wethouder. Zijn werkkamer heeft uitzicht op de glazen theaterpui waarop in grote letters voorstellingen van deze maand worden aangekondigd. 'Ze moeten populairder programmeren, en ze moeten het aanbod beter afstemmen op Veghel en Oss', zegt hij. 'De een doet bijvoorbeeld meer aan moderne dans, de ander meer aan apart toneel. Misschien kunnen ze het samen ook wel doen met één boekhouder.'

'Simplisme', vindt de directrice. Ze weet dat het de Pronkkamer, het kleine museum onder de openbare bibliotheek, ook mateloos irriteert. Dat moet worden gesloten, of in elk geval gedecimeerd, omdat het te duur zou zijn. Als het aan de gemeente ligt, kan de foyer van Markant dienen als expositieruimte.

'Ze heb-ben géén i-dee', zegt Van Geenhuizen in staccato. Ze was pas nog gastvrouw van een 'kidsfestival': achthonderd kinderen met suikerspinnen en popcorn. 'Soms komt hier iemand binnen, stomverbaasd: ''O, werken hier overdag ook mensen?'''

Zeg zoiets niet tegen Paul (35), de man van het geluid. Hij is zelfs diep ongelukkig als hij op het rooster ziet dat hij een week 'op vakantie is gestuurd'. En Sjaak, afkomstig van theater de Lievekamp in Oss, die is wel eens jaloers op 'die jongens van Miss Saigon in Scheveningen': personeel van Van den Ende hoeft niet steeds een nieuw decor op te bouwen, het kan om zes uur 's avonds aan komen kakken en gaat om elf uur weer naar huis. Daar zit hij dan tussen de middag met zijn vrouw Carla - samen eten ze een broodje in de artiestenfoyer annex bedrijfskantine achter in het gebouw.

Sjaak Verstegen (38) 'deelt twaalf, dertien uur per dag lief en leed' met zijn collega's. Schroef stukje afzagen, lier repareren, en er is een Romeins beeld nodig op het podium: heeft-ie zien staan bij een tuincentrum, haalt-ie wel even op. En dát is alleen nog maar op de dagen dat er geen voorstelling is.

'Hier helpen ze tenminste gewoon mee', zegt Abdelhamid, een van de tien leden van de decorploeg van De Jantjes, een grote musical die Markant als een van de weinige theaters in de buurt 'kan hebben' dankzij een toneeltoren van 23 meter. Om tien uur 's ochtends begint het bouwen, na de voorstelling 's avonds laat zijn ze toe aan een pintje bij café Janssen & Jansen een paar huizen verderop.

'Die meiden van het kantoor weten bij god niet wat we hier allemaal doen.'

'De Techniek' voelt zich niet zo prettig in 'Het Kantoor', bij de ingang van het theater. Als er iemand jarig is en op gebak trakteert, komen de jongens met moeite 'voor', liever zijn ze 'achter'.

Achter: Dolf de Mooy, hoofd techniek en toneelmeester, neemt met de brandweer de veiligheidsvoorschriften door, Peter Faber (als 'De Mop' in De Jantjes) oefent zijn toonladders in de werkplaats. Aan de muur hangt de 'Prijslijst Ongewenste Intimiteiten'; borsten grijpen tijdens 'struikelen' 900 gulden. En dan is er de doos met aandenkens: een drumstokje van Cesar Zuiderwijk, de altijd rokende sigaret van Tineke Schouten.

Voor: de directrice ontvangt in haar kamer een delegatie van de Rotary ('Hallo Willem, nieuwe bril?'), die in november een Business Gala in Markant houdt. Ze zit er als schouwburgdirecteur én als lid van de Rotary: 'De nieuwe meubels in de foyer zijn er niet in november. Ik heb er het geld nog niet voor. Jullie moeten dus zelf meubels huren.' Eric zorgt voor de zalmbar, de petit-fours moeten kleiner zijn dan die van vorig jaar.

En ook vóór: 'We doen ons best, mijnheer', zegt Irene van Hek (37) aan de kassa tegen alweer iemand die in het nieuwe seizoen op rij 13 wil zitten (het tussenpad met veel meer beenruimte, in de pauze snel bij het buffet). 'Ze schrijven de meest vreemde ziektes op om maar op rij 13 te kunnen zitten. Zwakke blaas, extréém lange benen.' Ze doorziet het nu met gemak, ook de fax die ze kreeg voor de uitverkochte voorstelling van Youp van 't Hek. Een meisje had kanker, was de mededeling, en haar laatste wens was, tadáá: Youp van 't Hek zien in Uden.

Hier, bij het bespreekbureau, is de hartslag van Uden te voelen, en misschien ook wel de hartslag van een theater in een dorp buiten de Randstad. De Jantjes is uitverkocht ('typisch moederdagcadeau'), de kindervoorstellingen lopen goed ('vooral als het regent'), voor het toneelstuk Het Volk in Dothan zijn pas zestig van de 680 kaarten verkocht ('te abstract'), en moderne dans, tja. . . moderne dans ('moet je van houden').

Alle dertien medewerkers van het theater mochten meedenken over de nieuwe programmering, maar uiteindelijk is ze toch een één-tweetje tussen Van Geenhuizen en Maartje van der Schoot van marketing/p.r.. 'We beginnen met: Dat nooit meer! en We moeten meer met de kerst doen', zegt Van Geenhuizen (46), sinds november 1996 directrice, daarvoor beleidsambtenaar Cultuur in Uden. 'Daarna spuien we overal ideeën, of het nu hier is, of als we samen in de auto naar Rotterdam zitten', vult Maartje (29) aan. Alles belandt uiteindelijk in een van de drie plastic bakken van de Blokker: NIET, MISSCHIEN en DOEN!

Opera liep goed, paar erbij. Veel belangstelling voor Rob de Nijs en Ruth Jacott, komend seizoen nog een keer. En de Brabantse Avond was een groot succes, immers, alles waar 'Brabants' voor staat loopt goed in Uden.

'We hebben toegankelijker geprogrammeerd', zegt Van Geenhuizen. 'We willen laten merken dat we er voor iedereen zijn.' Toegankelijker betekent meer show, meer cabaret, meer muziek, en minder toneel.

Zestien shows (Hans Kazàn, Nello Mirando, Het Groot Niet Te Vermijden), 44 maal muziek (Marcel de Groot, De Nits, BZN, maar ook het Ljatoshinski Ensemble Kiev), tien toneelstukken (Wilhelmina: Je Maintiendrai en Antigone, maar ook John Lanting). Toneel, ja jammer, vinden de samenstellers: Amanda van Ingeborg Elsevier, winnaar van de Gouden Gids Publieksprijs, trok afgelopen seizoen zo weinig belangstelling dat Markant besloot de veertig toeschouwers óp het podium te laten plaatsnemen.

'Creepy, sleepy glijden de theaters af naar louter amusement', meent Jan Knopper, directeur van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties. Niet alle theaters, niet de theaters in de grote steden, maar wel de theaters in 'Herejezusveen', zoals Knopper plaatsen als Uden voor het gemak wil aanduiden. Eenderde van de 125 VSCD-leden zijn theaters in grote steden, eenderde in de kleine en middelgrote steden, de rest in Herejezusveen, 'plaatsen waar de kranten schrijven dat de bakker een nieuw pand opent, en er weer een fietser is gevallen'.

'Wat is uw legitimering voor subsidie als u de Chippendales en André Rieu op het podium zet?', zou Knopper de theaterdirecties willen vragen. 'U moet duidelijk kunnen maken waarom dít amusement belangrijker is dan ander amusement. We kunnen ook honderd gulden geven aan iemand die uit eten wil en zelf slechts geld heeft voor de Febo.

'Subsidie is er voor kunst en cultuur in de engere zin, die dingen die de kwaliteit van de samenleving bevorderen', meent Knopper, die graag zou zien dat de directeuren maar bleven 'uitleggen, uitleggen, uitleggen' en toch maar een stuk als Het Volk in Dothan blijven programmeren. Uiteindelijk moet toneel er zijn voor iedereen, verdwijnt de elite alleen door een gebrek aan niet-elite. Maar: 'Misschien moet de conclusie zijn dat kunst en cultuur horen bij de urbane cultuur.'

Wat is er mis met een 'recreatie-subsidie', waarom is het toch altijd het theater dat onder vuur ligt? - dat is wat Markant-directrice Van Geenhuizen stoort. Inhoudelijke gesprekken over de programmering voert ze zelden met de plaatselijke politici. Het gaat altijd over de te hoge subsidie, en het terugdringen van de tekorten van vorige jaren. 'Over de bibliotheek zeurt niemand, kost ook meer dan een miljoen: daar kun je ook gewoon een kasteelromannetje lenen. Is dat wél cultuur?'

'Er is hier nauwelijks enig cultureel besef', dat erkent de directrice. 'Vrijetijdsbesteding is hier gericht op winkelen, uit eten gaan, de leuke, simpele geneugten van het leven.' Waar op de Markt vroeger een bioscoop zat, huist nu een Scapino-schoenenwinkel; de dichtstbijzijnde bioscoop is in Oss, vijftien kilometer verderop. Oké, er zijn twaalf zangverenigingen: 'Katholieke traditie, denk ik. Ik houd er rekening mee, voor komend seizoen heb ik drie koren geprogrammeerd.'

'Iets loopt goed als de artiesten vaak in de Story of de Privé staan', zegt p.r.-medewerkster Maartje van der Schoot. 'Je merkt het als iemand net bij Koffietijd is geweest.' Zet die Finkers of Van 't Hek gewoon een week neer, roepen ze dan in het gemeentehuis. En De Jantjes, dat loopt toch zo goed? Zó werkt het dus niet, zegt Van Geenhuizen. Als het al mogelijk was (niet dus, geen enkele cabaretier staat een week in Uden), dan nog valt de opbrengst tegen, rekent de directrice voor.

Joop van den Ende laat Danny de Munk c.s. naar Uden vertrekken voor minimaal dertigduizend gulden per avond, kaartje kost zeventig gulden, opbrengst daarmee zo'n 47 duizend gulden. Maar dan: btw-afdracht, auteursrechten, en van wat er overblijft gaat volgens de standaard-partageregeling 80 procent naar de producent, 20 procent naar het theater. Markant houdt over: drieduizend gulden. 'Daar kan ik het personeel nog niet eens van betalen.'

Dit jaar werd voor 970 duizend gulden aan kaartjes verkocht, de voorstellingen alleen al kostten al meer: ruim een miljoen gulden. Van Geenhuizen: 'Het theater is meer en meer een bedrijf geworden, en de directeur minder artistiekerig.'

'Ik moet uren schrappen', zegt de administrateur in de wekelijkse stafvergadering - Henri Hoskam (49) zit klaar met zijn pen alsof hij ter plekke ergens een streep door gaat zetten. Meer dan een ton zoekt hij, anders komt de begroting niet rond. De schoonmaakkosten omlaag, de prijzen van de bar omhoog? Slechts 85 duizend gulden levert de horeca op, personeelskosten niet meegerekend.

Eerder had de staf al besloten dat de zaalverhuur meer moest opbrengen, meer dan de 120 duizend gulden van afgelopen seizoen. Als de kledingzaak Hout-Brox een modeshow wil houden of vliegbasis Volkel zijn kaderpersoneel wil trainen, zullen ze daar voortaan zo'n 3500 gulden per dag (was 3000) voor moeten betalen.

Van Geenhuizen verlangt komend seizoen ongeveer een ton meer subsidie (kansloos, aldus de wethouder). Hoe moet ze de begroting anders rond krijgen? Personeelskosten: bijna acht ton. 'De dames bij de deur zijn toch weg? Scheelt dat niet?', vraagt ze in de vergadering. De toeschouwers kunnen zo de foyer binnenlopen, pas bij de ingang van de zaal hoeven ze hun kaartje te laten zien. 'Vriendelijk', vindt Van Geenhuizen dat. Even zien, even zien, rekent de administrateur tevreden, twee dames maal 120 voorstellingen maal dertig gulden is 7200 gulden. Geschrapt.

'Maar misschien moet er dan grotere borden met ZAAL LINKS en ZAAL RECHTS komen', waarschuwt Walter Loeffen (54), verantwoordelijk voor publieksservice. Hij voelt als geen ander wat Uden voelt. Als hij uit lunchen gaat, heeft hij twintig keer 'hou doe' gezegd voor hij ook maar een hap door zijn keel heeft. Hij zag het bij een van de voorstellingen van De Jantjes: veel mensen die nooit in een theater komen, en geen idee hebben hoe ze bij hun stoel moeten komen. 'Wáár is hier de zaal?', vragen ze licht in paniek, of 'Pardon, mag ik u wat vragen? Treden hier De Jantjes op?'

Goed idee, beamen Dolf, Henri, Maartje en Marjorie. Maar dan moeten er wel duidelijk LINKS en RECHTS op het kaartje komen, L en R is niet genoeg. Misschien moet er ook gewoon bij worden gezet dat het betreffende stoelnummer 'even' of 'oneven' is ('je zou ze de kost moeten geven, de mensen die niet weten dat twee even is en drie oneven').

'Zonder neerbuigend te doen over het publiek: je moet je beperkingen kennen', zegt de directrice. 'Hier zijn weinig hogeropgeleiden; er is wel veel middenkader bij de bedrijven. Jongeren die willen studeren verlaten Uden, die gaan naar Eindhoven, Tilburg of nog verder. In Amsterdam loopt tango goed, in Uden is tango gewoon NIET IN. Punt.'

'Wat een lief publiek', schreef Jasperina de Jong vorig jaar met stift op de Wall of Fame, de muur van de omloopgang achter het podium. 'Failliet of niet, het publiek geniet', aldus Robert Long. Jenny Arean heeft 'Chinees gegeten en voor aardige mensen gespeeld'. En Peter Faber, wat bedoelt hij eigenlijk? 'Dit wordt een Feest-Huis'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden