Geen tandeloze waakhond

Jan van Cuilenburg (57, voormalig hoogleraar communicatiewetenschap) werd twee jaar geleden voorzitter van het Commissariaat voor de Media, dat omroepen controleert op onder meer sluikreclame....

Door Jean-Pierre Geelen

Welke les trekt de wetenschapper na twee jaar uit de praktijk?

'Dat de werkelijkheid vaak weerbarstiger is dan de theorie. Als wetenschapper ben je geneigd dingen te stileren, tot abstractie en essentie terug te brengen. De werkelijkheid bevat onvermoede aspecten. Omroeppolitieke factoren bijvoorbeeld.'Wat is het weerbarstigst gebleken?'Zoiets simpels als de reizen die omroepen haar leden aanbieden. Daar hebben we een duidelijke opinie over: een omroep is geen reisbureau. Je denkt: zakelijke argumenten geven de doorslag, en daar moet je mensen van kunnen overtuigen. Dat blijkt heel lastig.'

U wilt die reizen verbieden. Enkele maanden geleden mochten de omroepen zich in een hoorzitting komen verdedigen. Sindsdien hebben we niets meer vernomen.

'We hebben in de tussentijd nogal wat andere kwesties aan ons hoofd gehad, de meeste in de portefeuille financieel toezicht van collega Inge Brakman. Maar we werken aan een verdere aanscherping van de regels over het reizen, waar ik nog niet op wil vooruitlopen.'Wat dacht u toen u die nogal emotionele pleidooien hoorde?

'Dat men dan teleurgesteld is, begrijp ik. Ik heb niet alle argumenten even zinnig gevonden. Wijnreizen blijven toch lastig te verdedigen als omroepactiviteit. Er moet dus heel wat gebeuren willen we die toestaan. De discussie is overigens al twintig jaar oud. Nieuwe argumenten heb ik niet gehoord, hooguit was de weging van die argumenten nieuw voor me. Vroeger woog de ledenbinding minder zwaar dan nu. Logisch: het lidmaatschap is voor jongeren steeds minder vanzelfsprekend. De wetgever moet zich wel afvragen of het ledencriterium nog zinnig is.'

Toch is dit weer zo'n kwestie die veel tijd vergt. De laatste tijd horen we van het Commissariaat steeds dat er een onderzoek gaat komen, waarna je nooit meer iets hoort.

'We zijn gebonden aan een uitgebreide Algemene Wet Bestuursrecht. Er zijn vele mogelijkheden tot bezwaar en beroep, waardoor de beslissingstermijnen al gauw een half jaar bedragen. Daarbij: het medialandschap is een lawyers' paradise geworden: voor je het weet heb je weer vuistdikke pleitnota's op tafel, die je allemaal moet weerleggen, op het gevaar af dat je anders onzorgvuldige besluitvorming verweten wordt.'

U zou zelf ook sneller willen beslissen?

'Ja. Soms weet je van tevoren dat een verweer onzinnig is. Maar moet u eens kijken wat hier allemaal speelt. Het onttrekt zich aan de waarneming, maar wij houden toezicht op 300 lokale omroepen, 13 regionale en bijna 100 commerciële omroepen. Dus er speelt hier veel meer dan ledenreisjes van omroepen.'

U bedoelt: we kunnen niet alles. 'Toen het commissariaat vijftien jaar geleden werd opgericht, waren er drie tv-zenders. Sindsdien is het aanbod alleen maar groter geworden. Door 'Brussel' zijn we daarnaast anders gaan denken over het toezicht op publieke sector: we moeten meer dan vroeger alert zijn op de concurrentieverhoudingen tussen de publieke en private sector. Het commissariaat is in die jaren niet kwantitatief meegegroeid met het aantal zaken dat speelt. Prik me niet vast op getal, maar voldoen aan de eisen van deze tijd leidt tot een vele procenten grotere formatie dan nu. We komen aan bepaalde dingen niet toe vanwege de werkdruk. Het heeft vooral gevolgen voor de diepgang. Neem de subsidiëring van omroepen door derden. Is niet verboden, maar door krantenpublicaties ontstaat er discussie over. De staatssecretaris vraagt ons dan: maakt u dat verschijnsel eens inzichtelijk. Doen we, maar het betekent wel dat we iets anders minder doen.'

Of u verlegt accenten. 'Dat zou ook kunnen. In het thema sluikreclame, waar veel mensen ons toch van kennen, zouden we wel wat minder energie mogen steken. De regels moeten wel blijven bestaan, maar wij moeten er gewoon minder aandacht aan besteden.'Waar ligt de grens? 'Een fles Cola in een talkshow, daar maak ik me niet druk meer om. De grens ligt waar informatie en commercie niet meer gescheiden zijn. Consumentenrubrieken, nieuws-en actualiteitenprogramma's moeten brandschoon zijn. Maar of dat ook voor soaps of spelletjes moet gelden?'

Mag een nieuwslezer van het NOS-Journaal in een reclamespotje optreden? 'Ik vind van niet. Het is niet verboden, maar het is gebruik maken van de autoriteit van een bekend persoon. Koos Postema deed het dertig jaar geleden al voor de Postbank, maar nu hoor ik ook nog Harmen Siezen op de radio in STER-commercials. Dat zou niet zo moeten zijn. Dat moet je overigens niet als wetgever of commissariaat willen regelen, maar als werkgever moet je daar afspraken over maken.'

Het lijkt de laatste tijd wel of u steeds door anderen, zoals NRC Handelsblad, geattendeerd wordt op misstanden. Moet het Commissariaat niet meer zelf initiatief nemen? 'Noem mij één zaak waarmee de NRC ons heeft verrast'.

De sponsoring van omroepen? 'Dat staat allemaal in onze jaarverslagen vermeld.'

Waarom kondigde het Commissariaat dan meteen nader onderzoek aan?

'Dat vonden wij juist niet nodig! De omvang van dit verschijnsel is buitengewoon gering op het totaal van de budgetten. Het is in de eerste plaats verantwoordelijkheid van de omroep zelf, en niet van de toezichthouder. Ideële sponsoring mag, net zoals de wetenschapper leeft van subsidiëring. Zolang je maar de onafhankelijkheid van programmamakers weet te waarborgen, ook in de selectievan zijn onderwerpen, en niet afhankelijk bent van die sponsoring voor je voortbestaan.'

En toch gaat het Commissariaat de zaak onderzoeken. 'Ja, maar niet omdat we dingen willen opsporen die niet mogen, maar omdat we de omvang wel eens gedetailleerder in kaart willen brengen. Wees er van overtuigd dat als wij dingen ontdekken die tegen de wet zijn, wij handhavend optreden. En vrij snel ook.'

Het Commissariaat is niet één keer verrast?

'Niet overvallen, nee. Ook niet als het gaat om de familiaire betrekkingen van omroepmedewerkers. Er geldt een meldingsplicht. Dat familieleden van omroepmedewerkers ook voor de omroep werken, dat wist iedereen. In de NRC werden enkele namen genoemd, daarvan wisten we het niet. Daarover vragen we de zendgemachtigde hoe het zit. Maar ook daar gebeuren geen onwettige dingen -hooguit het nalaten van die melding.'

Is het Commisariaat geen tandeloze waakhond?

'Hooguit lijden wij onder beperkte bevoegdheid. Als de politiek meer van het Commissariaat wil, moet de Mediawet worden uitgebreid. Daar praten we nu ook over met het departement. Sinds de laatste stelselwijziging ligt het financiële toezicht op omroep deels bij de raad van bestuur en de raad van toezicht. Een deel van de verantwoording vindt plaats door externe accountants van de omroepen. Die stellen een verklaring op, die naar de Publieke Omroep gaat, waar het wordt geconsolideerd met nog een accountantsverklaring. Vervolgens komt het bij de raad van toezicht. Dan heb je dus al twee, drie schakels gehad. Hoe meer lagen in het toezicht, hoe groter de kans dat er iets onzichtbaar wordt.

Wij beperken ons nu tot het nagaan wat de accountants aan de overkant hebben gedaan. We controleren dat, soms ook weer met externe accountants.

Zo krijg je dat de ene Nederlander de ander aan het controleren is. Daar moet je voor uitkijken; er is ook zoiets als vertrouwen in een sector en de eigen verantwoordelijkheid.

Het alternatief is rechtstreeks toezicht door een groter commissariaat. De verdeling tussen raad van bestuur en raad van toezicht enerzijds en het commissariaat anderzijds is soms niet erg helder. Wie moet er bijvoorbeeld toezicht houden op die ideële sponsoring? Nou, wij dus niet. Dat is eerst iets voor raad van bestuur en de raad van toezicht.'

Die laatste bestaat grotendeels uit de omroepvoorzitters, die dus zichzelf moeten controleren.

'Dat is een weeffout, dat moet wettelijk veranderen. In zo'n raad horen onafhankelijke mensen te zitten. Dit versterkt alleen maar het beeld van handjeklap.'

Wat zou u als eerste willen aanpakken?

'Naast wat ik al noemde: de grote hoeveelheid regels, vooral rond de programmavoorschriften. Ik kan prima uitleggen waarom Get the picture tot de categorie educatie wordt gerekend, maar de regelgeving die daar áchter schuilt is zo gecompliceerd. Waarom niet volstaan met één percentage voor kunst, cultuur en informatie bij de publieke omroep als geheel? Ik ben dus voor minder en duidelijker regels, die we wel strikter handhaven. Als het moet, met meer mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden