Geen dichters in de scan

Poëzie en waanzin is het thema van Poetry International 2008. Dopamine is daarin het sleutelwoord...

ROTTERDAM ‘Poëzie is veel gevaarlijker dan proza, het is maar goed dat er zo veel minder van verkocht wordt’, riep Anna Enquist uit. Het publiek in de Kleine Zaal van de Rotterdamse Schouwburg moest er hard om lachen, net als om de suggestie voor een doctoraalonderzoek over de vraag of er meer dichters in therapie zijn geweest dan niet-dichters.

Enquist, naast schrijver ook psychoanalytica, sprak afgelopen woensdag tijdens Poetry International met neuropsycholoog en dichter Jan Lauwereyns. Deze was speciaal uit Nieuw-Zeeland overgekomen om zijn licht te laten schijnen over het festivalthema van dit jaar: ‘Poëzie en waanzin’. Lauwereyns deed dit in een interessante lezing over de werking van de hersenen tijdens het creatieve proces.

Het sleutelwoord in zijn verhaal was ‘dopamine’, een stof die in de hersenen wordt aangemaakt om de doelgerichtheid van ons handelen te bevorderen. Als deze stof door welke reden dan ook een vreemde weg gaat bewandelen, beginnen we onze aandacht te vestigen op dingen die we onder gewone omstandigheden als nutteloos zouden beschouwen.

Volgens Lauwereyns kan dopamine op verschillende manieren ‘op drift’ raken, uiteraard door drugs, maar ook in dromen, tijdens rituelen of door een geestesziekte. Als voorbeeld koos hij de Roemeens/Duitse dichter Paul Celan, omdat deze ‘vanuit zijn levensgeschiedenis tot een soort sjamanistisch zienerschap’ was gekomen. De verstoring van de hersenen, veroorzaakt door Celans depressies, moeten ertoe geleid hebben dat hij in een ‘gewijzigde geestestoestand’ raakte, die hem dingen liet zien die voor anderen onzichtbaar bleven.

Lauwereyns omschreef deze toestand zeer dichterlijk als het ‘bloembed van de werkelijkheid’. En juist in dit bloembed kan een nieuwe taal gevormd worden, die vervolgens in de alledaagse werkelijkheid tot nieuwe inzichten kan leiden.

Tijdens een kort gesprek eerder die middag vertelde Lauwereyns dat het inmiddels mogelijk is om de werking van dopamine in de hersenen zichtbaar te maken. ‘Als we Celan in zo’n scan hadden kunnen zetten, zouden we waarschijnlijk gezien hebben dat zijn dopamine enorm ging blinken op het moment dat hij bijvoorbeeld een goed klinkend neologisme vond. Ik zou dolgraag op een festival als Poetry meerdere dichters scannen, maar helaas is dat onbetaalbaar, we spreken dan echt over miljoenen euro’s.’

Lauwereyns benadrukte in zijn lezing dat het van het grootste belang is dat een dichter niet alleen in, maar ook uit die ‘gewijzigde geestestoestand’ moet kunnen stappen. Dichter Menno Wigman had bij zijn lezing afgelopen zondag al laten weten nogal teleurgesteld te zijn in de zogeheten ‘lyriek uit de kliniek’, de poëzie van mensen die niet meer in staat zijn de geesteswereld te verlaten.

En ook het festival liet zien dat de weg terug soms onmogelijk te vinden is. Dinsdagavond was Hans Vlek te gast, eens gevierd dichter en schrijver van de bundel De goddelijke gekte, nu onbereikbaar en eenzaam achtergebleven in de wereld die hem ooit hielp zijn poëzie te schrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden