REPORTAGE

Geen anonieme stad meer

Manitowoc na Making a Murderer

Opeens kent iedereen in Amerika het anonieme stadje Manitowoc. Kijkers zijn in de ban van de Netflixdocumentaire Making a Murderer, over een geruchtmakende moordzaak daar. De Volkskrant trof er twee kampen.

De autosloperij van Steven Avery net buiten Manitowoc. Beeld Michael Persson

De politieagenten in Manitowoc zijn verdacht vriendelijk. Ze kuieren door de sneeuw voor de rechtbank, knopen praatjes aan met de demonstranten en vragen bezorgd of die niet te dun zijn gekleed voor de noordenwind. Zelf hebben ze dikke jassen aan en een dampende kop koffie in hun handen en er komen wolkjes uit hun monden - jah, zeggen ze, en allrighty en you betcha, helemaal Marge Gunderson uit Fargo, de zwangere hoofdagent in de film van de gebroeders Coen die heel gemoedelijk de bruutste moorden oplost. Zo in de kou klinkt het best vertrouwenwekkend. Zo kennen we ze niet, de politiemannen van Manitowoc.

Manitowoc, een stadje rond een bierfabriek in het, gezien de afkomst van menig inwoner, Scandinavische noorden van Amerika, is sinds twee maanden na een anoniem bestaan van anderhalve eeuw een van de meest besproken plaatsen van het land. Dit is de plek van Making a Murderer, de documentaireserie over de twee spraakmakende veroordelingen van Steven Avery, een outcast met een autosloperij even buiten de stad. Daarbij speelden politie en justitie van Manitowoc een dubieuze rol. Avery en Manitowoc zijn als slachtoffer en dader synoniemen van onrecht geworden.

Demonstranten

Avery's eerste veroordeling, wegens een verkrachting in 1985, was te wijten aan een aanklager die hem tot zondebok had gemaakt. Hij was onschuldig, maar kwam pas na achttien jaar vrij. Terwijl hij een schadevergoeding eiste van Manitowoc, werd hij weer opgepakt. Nu wegens moord op een fotografe, Theresa Halbach, van een plaatselijk autoblaadje, die voor het laatst was gezien bij de sloperij. Hij werd opnieuw veroordeeld en zit sinds 2005 gevangen, evenals zijn neefje, Brendan Dassey, die een cruciale bekentenis aflegde.

Suggestie van de documentairemakers: Manitowoc heeft hen erin geluisd, want twee politieagenten uit het stadje zouden bewijzen hebben neergelegd. Daarom is de de halve Netflix-kijkende mensheid van mening: Manitowoc heeft hen erin geluisd. En daarom staan er hier nu, op een vrijdag eind januari, honderden demonstranten op de trappen van de rechtbank, afgereisd vanuit het hele land. Er zijn duizenden boze en bedreigende mailtjes naar Manitowoc gestuurd, vanuit de hele wereld. Hackers hebben de aanval ingezet op de hoofdpersonen in de documentaire. Niet Avery, maar zijn aanklagers zijn de gezichten van het kwaad geworden. Dit is de zaak-Avery in hoger beroep, maar nu met de Netflix-kijkers op de jurybankjes.

'Free Steven Avery! Free Brendan Dassey!', roepen de mannen en vrouwen voor de rechtbank. Sommigen komen vanuit Wisconsin, anderen zijn helemaal uit Colorado of Florida komen vliegen nadat ze de oproep op internet hadden gelezen. Op spandoeken staat te lezen hoe de vraagtekens van de documentairemakers uitroep-tekens zijn geworden. 'Afgedwongen bekentenis! Tunnelvisie! Gerommel met het bewijs! Intimidatie! Geen goede verdediging! Gebrekkig rechtssysteem!'

Demonstranten die overtuigd zijn van de onschuld van Steven Avery en Brendan Dassey. Beeld Michael Persson

Mondiale verontwaardiging

Veertigers en vijftigers zijn het, mannen en vrouwen die het niet meer konden aanzien, op de bank in de huiskamer. Deze tv-kijkers willen een nieuw proces. Ze denken dat de politie een bebloede autosleutel als bewijs heeft neergelegd in de stacaravan van Avery en menen dat de botten van Teresa Halbach door de politie in zijn vuurplaats zijn gelegd en dat haar auto door anderen op zijn sloperij is verstopt. Daar kwam de schokkende ondervraging bij van Brendan Dassey, het niet al te intelligente neefje dat argeloos het door de rechercheurs bedachte bloederige scenario bevestigde.

'Mijn hart brak voor Brendan', zegt Julie McConaughy, een stewardess uit Denver, Colorado, op de stoep van de rechtbank. 'Dat moment tijdens de ondervraging dat hij zegt: kan ik straks terug naar school? Terwijl je weet dat hij nooit meer vrijkomt.'

Manitowoc heeft het gedaan. Wat in andere tijden een plaatselijk schandaal zou zijn geweest, heeft nu mondiale verontwaardiging gewekt. Zelfs Russische kijkers beklagen zich over de corruptie in het plaatsje.

Manitowoc zet zich schrap. De waarheid is in het geding. Hun waarheid.

Bord bij Avery's sloperij. Beeld Rechtenvrij

De hele stad verdacht

'Ze schilderen ons af als boerenkinkels', mompelt Tom Kautzer, een voormalige gevangenisbewaarder. 'Ze hebben ons te kijk gezet.' Hij zit met zijn broers aan het ontbijt in Warren's Restaurant, een plakkerige diner waar de inwoners van het stadje op barkrukken met gescheurde zittingen hun eieren met worstjes en stapels pannekoeken eten. Het gaat hier al weken over de zaak, zoals het er tien jaar geleden ook al over ging. De schaamte en verontwaardiging zijn meestal sterker dan de twijfel. Als Avery het niet heeft gedaan, dan iemand anders van de familie, zegt Kautzer. 'Het is een raar stel. Die sloperij is echt spooky.'

Bij de rechtbank staan de fanatiekste verdedigers van de stad. 'Avery is schuldig', staat op het bord van Jeff Halladay. 'Die man hoort in de gevangenis. Ik word echt ziek van die out-of-towners die het nu beter denken te weten. Straks komt er een nieuw proces en dan laten ze hem vrij - hij gaat ónze vrouwen verkrachten, niet die van jullie.'

Inwoners van de stad zijn een petitie begonnen om de serie van Netflix te halen. 'Het zou fijn zijn als dit soort aandacht gewoon... verdwijnt', zei John Jagemann, eigenaar van de Courthouse Pub, tegen een lokale zender.

Demonstranten die Avery schuldig achten, onder wie (rechts) Jeff Halladay. Beeld Michael Persson

De waarheid boven tafel

'Wat me het meest stoort, is dat ze de hele stad verdacht hebben gemaakt', zegt Jason Ring, directeur van de plaatselijke VVV. 'Hoe kunnen jullie zo'n corrupte plek aanprijzen, mailen mensen me. Maar we hebben fijne restaurants en een prachtige kustlijn.'

De kustlijn is een mooi strand langs het met ijs bedekte Lake Michigan. Inderdaad prachtig, maar je ziet toch vooral Penny Ann Beerntsten joggen, die hier in 1985 werd verkracht en waarvoor Steven Avery werd veroordeeld.

Het belangrijkste argument van de bewoners om in de schuld van Avery te blijven geloven: als de politie al die bewijzen zelf heeft neergelegd, dan is het wel heel raar dat niemand dat heeft gezien of gemerkt. En als de politie inderdaad heeft geprobeerd Avery erin te luizen door te doen alsof hij Halbach heeft vermoord, dan moet de uiteindelijke conclusie zijn dat de politie zélf Halbach heeft vermoord. Dat geloof ik niet, zegt Halladay. 'Ze zijn misschien corrupt, maar geen moordenaars.'

Ook Daniel Luke, een grote, werkloze veertiger uit Oregon die al een paar dagen in het dorp rondhangt, gelooft niet dat de politie Halbach vermoord heeft. Maar hij gelooft evenmin dat Avery het heeft gedaan. Luke is meteen na het zien van de serie op Eerste Kerstdag naar Manitowoc gevlogen om zijn eigen theorie te onderzoeken: dat Halbachs ex het heeft gedaan, maar dat het de politie wel goed uitkwam te doen alsof Avery het had gedaan. Luke probeert via een crowdfundingcampagne geld bij elkaar te sprokkelen om de waarheid boven tafel te krijgen. 'Zulke moorden worden vrijwel altijd gepleegd door bekenden. Door twintigers. Door exen. Het profiel past. Ryan Hillegas kende het wachtwoord van haar telefoon, wist waar ze was en wie ze zag. Hij heeft het gedaan, en de aanklager heeft het laten gebeuren.'

Succesdocumentaire

De tiendelige documentaireserie Making a Murderer is drie maanden geleden in première gegaan. Makers Laura en Moira Demos volgden tien jaar lang Steven Avery, die achttien jaar onterecht in de gevangenis zat voor een zedenmisdrijf en die nu terechtstaat voor moord. Wereldwijd zijn Netflixkijkers in de ban van de hitserie, die een interessant kijkje biedt in de keuken van het Amerikaanse rechtssysteem. Een vervolg is in de maak.

Daniel Luke

Niet de waarheid, maar entertainment

Luke herkent daders en ziet zichzelf in hen terug - hij heeft ooit geprobeerd zijn vriendin te wurgen, vertelt hij. Hij zat een paar jaar vast en weet nu hoe moordenaars denken. Als het lukt, gaat hij bij Hillegas en andere hoofdrolspelers uit de serie op bezoek, zegt hij. (Een week later staat hij op de stoep bij Ken Kratz, de aanklager die Avery achter de tralies heeft gekregen; Kratz belt de politie om hem weg te krijgen.)

Luke is niet de enige die verhaal gaat halen. Andere activisten traceren de betrokken agenten en publiceren hun adressen. Een week later moet het politie-bureau worden ontruimd wegens een bommelding. Ook juridisch wordt er gedreigd: Avery heeft een nieuwe advocaat, die de zaak wil heropenen. Volgens haar had hij een waterdicht alibi.

Maar Manitowoc houdt voet bij stuk. Sheriff Robert Hermann van de Manitowoc County Police vindt nog steeds dat de zaak staat als een huis. 'De ironie is dat de documentairemakers ons van tunnelvisie beschuldigen, maar ze lijden er zelf ook aan. Hun doel is niet de waarheid, maar entertainment.' Ze hebben veel details weggelaten, vindt hij, zoals handboeien die werden gevonden en een mobieltje in de vuurplaats. Ook verzwegen ze hoe Avery in de gevangenis sadistische verhalen vertelde. 'De manier waarop de documentairemakers Avery beschrijven en er zachte vioolmuziek onder zetten - ze relativeren veel, maar toen hij die kat in het vuur gooide, was dat geen ongelukje van een kwajongen. Avery was 20. De kat was in benzine gedrenkt. Het was puur sadisme.'

Tom Kautzer
Sheriff Robert Hermann

Tweede reeks Making a Murderer

Oké, sommige dingen heeft justitie niet handig aangepakt. Dat de agenten uit Manitowoc zélf mede het onderzoek mochten doen, bijvoorbeeld - de stad had belang bij zijn veroordeling. 'Maar er was geen verordening dat we daar niet mochten zijn', zegt Hermann. De ondervraging van Brendan? 'Die rechercheurs hebben het geweldig gedaan. Ze waren geduldig en kregen alle informatie die ze nodig hadden.' Hij vindt de verdachtmakingen erg voor agenten James Lenk en Andrew Colborn, die de sleutel van Halbachs auto in het huis van Avery hebben gevonden - of er hebben neergelegd. 'Colborn werkt hier nog. Hij is erg gefrustreerd. Ik probeer hem uit te leggen: dit waait over.'

In andere staten zijn in de loop der tijd dingen veranderd, zoals de wet die het toelaat minderjarigen te verhoren zonder bijzijn van een advocaat. In Wisconsin is niets veranderd, net als in Manitowoc niets veranderd is, hoe vriendelijk de politie ook is. 'In dit dorp dekt men elkaar', zegt Tina, een zeldzame dissidente stem in de stad, die niet met haar achternaam in de krant wil. 'In mijn rechtszaak werkte de rechter bij hetzelfde kantoor als mijn advocaat. 's Avonds dronken ze een biertje in de Courthouse Pub.'

Intussen staat een tweede reeks Making a Murderer gepland, rond de nieuwe advocaat van Avery. Ze hopen er het beste van, zeggen Jody en Carola, nichtjes van Avery die ook even komen kijken bij het protest bij de rechtbank. 'Wij willen niet in angst leven', meldt hun protestbord.

Bij de sloperij, een kilometer of 15 buiten het dorp, een terrein verscholen tussen naaldbomen aan het einde van een doodlopende weg, is het rustig. Twee mannen staan over een auto gebogen. No trespassing, staat er op een bord. Zelfs Daniel Luke, de man die denkt dat Avery onschuldig is, heeft aangeraden daaraan te gehoorzamen.

Jody en Carola, nichten van Avery. Beeld Michael Persson
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.