Gedroomde fotocollages bij Lieve-Litarubriek

Van de honderdveertig fotomontage's die Grete Stern tussen 1949 en '52 maakte voor het Argentijnse weekblad Idilio, is slechts één origineel bewaard gebleven....

Van onze verslaggeefster

Truus Ruiter

SITTARD

De waarde van het montagewerk van de Duitse fotografe, die al meer dan zestig jaar in Argentinië woont en zichzelf, ze is 93, een Argentijnse fotografe noemt, werd indertijd niet onderkend. Pas vijftien jaar geleden, na een grote fotomanifestatie in het Amerikaanse Houston, kwam de artistieke waardering. Een erkenning die een hoogtepunt bereikte in 1995 in het Spaanse Valencia, waar de fotomontages het hart vormden van een expositie van het IVA Centre Julio González.

Het is Het Domein in Sittard, dat ooit droomde hét Nationaal Foto Museum te zijn, gelukt deze tentoonstelling naar Nederland te halen. Niet eerder was het werk van Grete Stern in Nederland te zien.

Grete Stern, die in 1904 in Wuppertal werd geboren, verwisselde in 1923 een muzikale opleiding voor een grafische, waarna een expositie van de Amerikaanse fotograaf Edward Weston haar belangstelling voor de fotografie wekte. Ze belandde op het legendarische Bauhaus-instituut in Dessau, waar ze les kreeg van Walter Peterhans, fotograaf, wiskundige en filosoof. De Bauhaus-fotografie zou zich kenmerken door een grote mate van experimenteerdrift in het fotolab.

In 1929 richtte Stern samen met haar vriendin en mede-studente Ellen Auerbach in Berlijn het bureau 'ringl+pit' op - 'Ringl' was Grete's bijnaam als kind en 'Pit' die van Ellen -, een studio voor fotografie en grafisch ontwerp. Ze maakten met name gebruik van de fotomontage, die ruimte bood voor hun speelse aanpak van advertenties en affiches.

Het groeiende antisemitisme torpedeerde de veelbelovende toekomst van 'ringl+pit'. In 1933 vluchtten Stern en Auerbach naar Londen, waar Stern met de Argentijnse fotograaf Horacio Coppola trouwde, een medestudent bij Bauhaus. Stern maakte tijdens haar verblijf in London een aantal belangrijke portretten van Duitse exil-kunstenaars als Bertolt Brecht en Helene Weigel. In 1936 vertrok ze naar Argentinië om niet eerder in Europa terug te keren dan in de jaren zestig toen haar foto's werd herontdekt.

Voor de fotostudio die het echtpaar Stern-Coppola in Buenos Aires opende, bleef het succes uit. Het Zuid-Amerikaanse land was nog niet toe aan een moderne aanpak van adverteren en Grete Stern accepteerde een baan bij het Museum voor Antropologie van de La Plate Universiteit, waar ze delen van de collectie fotografisch moest vastleggen.

Hoewel ze ooit in een interview heeft gezegd dat ze nooit een specialisme heeft willen ontwikkelen, is dat natuurlijk toch gebeurd. Ze heeft er meerdere, zelfs. Het stilleven, het (kunstenaars)portret, de architectuurfoto (speciaal van Buenos Aires) en vooral de antropologische reportage. Meerdere keren maakte Stern lange reizen naar de binnenlanden om het leven en de verdwijnende cultuur van de Zuid-Amerikaanse indianen te documenteren.

Naast dit historisch belangrijke werk, doet haar medewerking aan het weekblad Idilio, rond 1950, bijna frivool aan. Haar werd gevraagd wekelijks een illustratie te leveren bij een soort Lieve-Litarubriek, waarin steeds een droom van een lezeres werd uitgelegd. Droomduider was 'Richard Rest', een vertrouwenwekkende nom de plume waarachter zich een Italiaans-Argentijnse psycholoog verborg, met de al even allitererende naam Gino Germani.

Germani stuurde Stern een kopie van de lezersbrief, bestelde een liggende of staande foto en deed soms een suggestie over de inhoud, maar gaf haar verder de vrije hand. Die vrijheid werd door Stern ten volle benut. In feite gaf zij in haar fotomontages haar eigen, persoonlijke commentaar op de droom, dat heel andere accenten legde dan de therapeutische uitleg van Germani. Als vrouw die, niet zonder strijd, altijd haar eigen weg was gegaan, had ze een moderne visie op de positie van vrouwen in een machomaatschappij als die van Argentinië.

Voor Stern was het een uitdaging een illustratie te maken waarin niet één lezeres, maar wellicht alle lezeressen zich zouden kunnen herkennen: opgesloten zijn in een kooitje, of in fles, achtervolgd worden door wilde dieren, een loodzware last torsen, boven een afgrond hangen, balanceren op een dak - het zijn simpele commentaren, maar to the point. Andere foto's zijn minder expliciet en laten ruimte voor ieders eigen interpretatie.

In Het Domein hangen 45 reproducties van negatieven die Stern nog in haar bezit had, en die ene, bovengenoemde originele fotocollage. In de catalogus staan er nog 29, gereproduceerd uit de jaargangen van Idilio. Het zijn curieuze beelden - ze doen soms denken aan oude Hitchcockfilms, waarin ook nog weleens angstig gedroomd of gehallucineerd wordt - maar vooral technisch knappe foto's. En waar fotomontage in het verleden meestal is gebruikt voor politieke fotocollages, zijn de foto's van Stern zeker interessante sociologische producten.

Grete Stern, '111 foto's, fotomontages en grafische werken. Stedelijk Museum Het Domein, Sittard, t/m 2 november. Catalogus fl 39,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden