ReportagePrikkelarm Rijksmuseum

Gedimd licht en géén verrassingen op de prikkelarme avond van het Rijksmuseum

Thomas (rode broek) kijkt met zijn moeder Juliette Tesselhoff (witte trui), broer en de rondleider van Rijksmuseum naar schilderijen tijdens 'prikkelarme avondopenstelling'.Beeld Myra May

De Nederlandse cultuursector wil toegankelijker worden voor mensen met een beperking. Speciaal voor mensen met beperkingen als autisme en gevoeligheid voor geluid of licht organiseert het Rijksmuseum een ‘prikkelarme avondopenstelling’.

Onder Het melkmeisje van Johannes Vermeer draait Thomas rondjes om zijn ouders. Geduldig legt de rondleider van het Rijksmuseum in Amsterdam uit hoe je door kleuren te mengen dat mooie groen van haar mouw krijgt. Thomas heeft autismespectrumstoornis en het kost hem moeite zijn aandacht erbij te houden. Toch blijft hij nu wel in de buurt.

Zijn ouders namen hem tijdens normale openingstijden eens mee naar De nachtwacht, die even verderop hangt. ‘Nog voor we er waren, maakte hij rechtsomkeer en liep weg’, zegt moeder Juliette Tesselhoff. ‘Zo druk, zo’n grote ruimte. De indrukken komen bij hem tien keer zo heftig binnen als bij ons. Zijn filter voor prikkels werkt niet.’

Maar tijdens deze ‘prikkelarme avondopenstelling’ is het licht gedimd in het kabinet van de eregalerij waar Het melkmeisje hangt, en ook loopt daar verder niemand. Zo kan Thomas knus met zijn ouders en broer eens naar de beroemde schilderijen kijken, die je anders alleen op koektrommels of telefoonhoesjes tegenkomt.

Zelden oase van rust

De tweehonderd kaartjes voor de twee rustige uren waren al twee weken van tevoren uitverkocht. Vraag genoeg, en het Rijksmuseum gaat de prikkelarme avond mogelijk een paar keer per jaar aanbieden, afwisselend voor de vaste collectie en de tijdelijke tentoonstellingen. Bezoekers verspreidden zich donderdag over de eregalerij en meer dan dertig zalen van de 17de eeuw. Rondleidingen telden hooguit acht deelnemers en de gidsen waakten voor opeenhoping.

Het is een volgende stap in het ‘voor iedereen’ toegankelijk maken van de pronkzalen van het nationaal erfgoed. Niet eenvoudig, want gelegen in het hart van toeristisch Amsterdam en met een collectie van wereldberoemde werken, is het museum zelden een oase van rust.

Na aanpassingen voor blinde en dove bezoekers en mensen in een rolstoel gaat het nu om beperkingen die je niet direct aan iemand ziet. Gevoeligheid voor geluid of licht, autisme, angst voor ruimtes met veel mensen, al dan niet aangeboren hersenletsel, overspannenheid. Hoofdpijn, vermoeidheid, schrikreacties of in de war raken ligt op de loer en uit vrees daarvoor zien mensen al snel van een bezoek af.

In de voorhoede

Behalve minder fel licht en minder publiek, zoekt het Rijksmuseum het in een goede voorbereiding. In een uitlegfolder staan foto’s van het gebouw, van de ontvangstruimtes en van de kleding waaraan je de verschillende medewerkers herkent. Zo hoopt het museum de prikkelgevoelige bezoekers voor zo min mogelijk verrassingen te stellen, behalve dan die van de kunstwerken zelf. 

Directeur Taco Dibbits nam zich bij zijn aantreden in 2016 voor de inclusiviteit van het Rijksmuseum te verbeteren. Een jaar later begon Cathelijne Denekamp als eerste ‘manager toegankelijkheid’. Haar credo: ‘Niet de bezoekers komen met beperkingen, het gebouw of het museum heeft beperkingen. De vraag is hoe wij ons kunnen aanpassen.’

Met een prikkelarme avond bevindt het Rijksmuseum zich in de voorhoede. Het Van Abbemuseum in Eindhoven doet het al drie jaar, maar alleen op aanvraag; de Lakenhal in Leiden gaat het drie keer per jaar op maandagmiddag aanbieden. Ook in de schouwburg dringt de ontwikkeling door: theatermaker Steef de Jong speelt eind deze maand in het Nationale Theater in Den Haag een prikkelarme versie van zijn stuk Sisi Boy.

Goed vertrouwen

Aanmelding voor de prikkelarme avondopenstelling van het Rijksmuseum gaat op basis van goed vertrouwen. Je hoeft geen doktersadvies te overleggen. Wie niet zo gevoelig is voor prikkels, maar de eregalerij ook weleens rustig wil bekijken, kan bijvoorbeeld om 9 uur op een dinsdagochtend in juni gaan. Dan is er doorgaans weinig publiek.

Over prikkelgevoeligheid bestaat veel ‘onbewust onbegrip’, zegt Iris van Heesch, oprichter van de stichting Onbeperkt Genieten. Ze hield aan een auto-ongeluk chronische pijnklachten over, en merkte dat ze in het dagelijks leven snel overprikkeld raakte. Een bezoek aan een museum of een theater was te zwaar. ‘Terwijl ik daar juist altijd energie uithaalde.’

Het is een misverstand te denken dat kunst prikkelarm moet worden gemaakt voor wie snel overbelast is. ‘Ik ben daar niet voor’, zegt Van Heesch, die het Rijksmuseum en andere cultuurorganisaties adviseert bij prikkelarme programmering. ‘Maar je ziet wel dat theatermakers zich er bewust van worden: zijn snelle wisselingen van licht echt nodig?’

Inclusiviteit is in korte tijd uitgegroeid tot een belangrijk gespreksonderwerp in de Nederlandse cultuursector met trefwoorden als toegankelijkheid, diversiteit en meerstemmigheid. Het sluit aan bij de internationale identiteitsdiscussie en de vraag hoe je collecties zo presenteert dat iedereen zich erin herkent. (Denk bijvoorbeeld aan de aanstaande tentoonstelling over de geschiedenis van de slavernij in het Rijksmuseum.)

Tegelijk jaagt het VN-gehandicaptenverdrag de discussie over toegankelijkheid aan. In die tekst – opgesteld in 2007 en uiteindelijk in 2016 door Nederland onderschreven – zijn de rechten vastgelegd van mensen met een beperking. Het is voor hen een steun in de rug.

‘Zes jaar geleden gold toegankelijkheid nog als een moetje’, zegt Illya Soffer, directeur van Ieder(in), de koepel van 230 organisaties voor mensen met een beperking. ‘Sindsdien beseffen meer mensen dat ons allemaal beperkingen wachten, omdat we steeds ouder worden.’

Cultuur en horeca lopen voorop, ook omdat die zien dat mensen met een beperking gewoon klanten zijn. Met politieke besluiten gaat het minder hard. In december kraakte Ieder(in) nog harde noten: het aantal Nederlanders met een beperking dat in armoede leeft is in tien jaar tijd toegenomen. ‘Zonder inkomen of dak boven je hoofd kom je sowieso niet aan een museum toe’, zegt Soffer. ‘Het wordt onderschat hoe alles met elkaar samenhangt. Je kunt het Rijksmuseum ook gratis maken, dat helpt ook voor toegankelijkheid.’

Zo raakt een extra openingsuur van het Rijks aan een brede maatschappelijke discussie. Hoe houd je de moderne samenleving met al zijn glasvezelsnelheid open voor iedereen?

‘Een achtbaan in de Efteling kun je natuurlijk niet aanpassen’, zegt Juliette Tesselhoff, de moeder van Thomas. ‘En natuurlijk ga je ook niet dood als je nooit een Rembrandt ziet. Maar toch, hoe leuk is het als je je, op een avond als deze, even normaal kunt voelen?’

De Bankgiro Loterij sloot begin februari aan bij de trend van toegankelijkheid. Voor het Van Abbemuseum in Eindhoven en het Stedelijk in Schiedam waren er daarom extra tonnen beschikbaar

In 2019 sprak de internationale museumwereld in het Japanse Kyoto uitgebreid over de rol van het museum in de 21ste eeuw. Daar kwam uit dat er meer aandacht moet zijn voor inclusiviteit met als doel: ‘Gelijke toegang tot erfgoed voor alle mensen en het welzijn van de planeet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden