Reportage

Gedienstig de maat vasthouden doet John Engels niet

Als een jonge hond klinkt hij, ondanks zijn hoge leeftijd. Op stap met jubilerend jazzgenie John Engels en zijn levende, suizende en knetterende drumstel.

John Engels in het Dordtse DJS. Beeld Sanne De Wilde

Veel drummers spelen met de blik naar binnen. De ogen gericht op hun trommels, dicht of starend in het oneindige. John Engels, geboren in Groningen en opgegroeid in Den Haag, niet. Hij kijkt de mensen aan met wie hij speelt. Altijd. Even die toegewijde blik naar zijn oude kompaan Louis van Dijk terwijl ze optreden in de studio van DWDD. 'Kom maar', lijken zijn ogen te zeggen. 'Ik ben er.' Brushes vegend over de snaredrum, klaar voor een extra tik of veeg wanneer de muziek erom vraagt.

Een week eerder speelt hij in het Dordtse DJS met bassist Mark Haanstra en altsaxofonist Miguel Martinez. Samen vormen ze sinds vijf jaar het Barnicle Bill Trio. Ook hier weer die blik van boven zijn sjaaltje naar zijn half zo jonge bandleden. 'Wat gaan we doen?' Een paar keer komt die ene, voor John Engels kenmerkende muzikale manoeuvre voorbij: de stop. Weinig drummers doen het: plotseling ophouden met spelen waardoor de solist als het ware gelanceerd wordt. Je moet het durven en het lijdend voorwerp neemt het je niet altijd in dank af. John Engels kan het maken. Even iemand in het diepe gooien, noemt hij het. In Dordrecht maakt hij van de stop gebruik om op te staan en een hand te geven aan zijn biograaf Jeroen de Valk, die net is binnengekomen. Engels gaat weer zitten, vangt de saxofonist muzikaal op, en weer door.

Hij wordt op 13 mei 80. Dat wordt gevierd met de Vogelvrij Tour: 25 concerten door Nederland in verschillende bezettingen, met onder anderen Benjamin Herman, Ruud Breuls, Jan Menu, Rob van Bavel, Ruud Ouwehand, Louis van Dijk en Benny Golson. En met de biografie: Hé vogel, wanneer spelen we weer?, genoemd naar de gevleugelde frase van de drummer. Iedereen van wie Engels vermoedt dat hij of zij een instrument kan vasthouden heeft deze vraag weleens gehoord. Drummers horen steevast: 'Heb je nog ouwe kaas?', refererend aan de gewilde bekkens uit de oude K-serie van het merk Zildjian. Ook collega's hebben speciale aanduidingen bij Engels. Organist Joey DeFrancesco heet Jo De Fresko en saxofonist Archie Shepp heet Arie Schep. Uitgesproken met een accent dat een jeugd in de Haagse Schilderswijk verraadt, ondanks al ruim een halve eeuw Amsterdam.

(Tekst loopt door onder video)

John Engels in 1988. Beeld ANP

Knallende ruzies

De vader van John Engels was drummer. Een goede, een echte showman. Hij had het met zijn dertien kinderen niet breed. Knallende ruzies kreeg John senior met zijn oudste zoon, toen nog Albert Jan genaamd, toen bleek dat die ook de muziek in wilde. John Jr. is er gekomen door zijn eigen intuïtie te volgen. Spelen voor de Amerikaanse troepen na de oorlog, rondhangen met zo veel mogelijk muzikanten, aan de radio gekluisterd zitten: John Engels heeft zich ondergedompeld in de jazz en is nooit meer boven gekomen. Op zijn 17de is hij van huis vertrokken en gaan spelen bij saxofonist Kid Dynamite. Dat werd een vaderfiguur.

Hij is bescheiden, maar ook eigenwijs. Gedienstig de maat vasthouden doet hij niet. Hij maakt muziek. Reageert voortdurend op zijn medespelers. Met de energie en scherpte van een jonge hond. Nog steeds. John Engels laat anderen goed klinken en klinkt tegelijk zelf helemaal te gek. Zeker niet te netjes. De trommels moeten 'jungelen'. Bekkens moeten aarden, dus liefst niet op te dikke standaards staan. Zijn drumstel leeft, suist en knettert.

Het maakt John Engels al decennia een geliefde muzikant in de internationale jazz. Eind jaren vijftig, begin jaren zestig maakt hij furore met de Diamond Five, een van de weinige bands in Europa die de modernste Amerikaanse jazz goed kunnen spelen. Ze treden geregeld op met bekende Amerikanen, onder wie Stan Getz en Phil Woods. De drummer wordt daarna nog vaak gekoppeld aan zijn helden, onder wie Dizzy Gillespie, Ben Webster, Johnny Griffin, Ray Brown, Freddie Hubbard en in de jaren tachtig Chet Baker, die dankzij goede methadon in sublieme vorm was op gezamenlijke tournees in Japan. Ook vrije jazz vindt John leuk. Hij speelt met Theo Loevendie en later weleens met die bijzondere vogel Arie Schep.

Linkshandig

Toen John Engels jong was, werden linkshandige kinderen nog gedwongen rechts te schrijven. Ook drummers die naar het conservatorium wilden, moesten zich aanpassen. Dat ging bij hem zodanig tegen zijn gevoel in dat hij die opleiding heeft gelaten voor wat ze was. Engels is nog altijd blij als hij andere linkshandige drummers tegenkomt. Die zetten hun instrument meestal gespiegeld neer ten opzichte van rechtshandige. Dat levert bij jamsessies even gerommel op als de trommels verplaatst moeten worden. John Engels kan het supersnel, bijna in één beweging.

Kleine cafeetjes

Je kunt niet elke dag met helden spelen. Plus: de meesten zijn er niet meer. Dus is de drumlegende ook in kleine cafeetjes aan het werk te zien met uiteenlopende muzikanten. Dat die niet allemaal geniaal zijn, deert hem niet. Hij brengt ze dingen bij, al spelend. Hij is altijd geïnteresseerd. John wil erachter komen hoe ze denken en dan inhaken. Samenvallen. Natuurlijk gaat het weleens niet. Dan wordt spelen werken. Heeft-ie een hekel aan. In die zin is hij niet zakelijk. Liever een leuke dan een dikbetaalde schnabbel. Hij speelde wel met populaire bands, maar daarin werd altijd lekker muziek gemaakt, zoals met Ramses Shaffy, Pia Beck en Louis van Dijk.

In de pauze van het concert in Dordrecht komen oudere heren een voor een met Engels praten, enkele hebben platen meegebracht, om te laten signeren of als cadeau. Sommige bewonderaars kent hij al tientallen jaren. Ze zijn jonger dan hij, maar zien er ouder uit. Johns vrouw Liz verkoopt boeken en cd's. Op de terugweg in de auto vertelt ze dat iedereen haar steeds vraagt hoe hij het volhoudt, zo goed spelen op zijn 80ste. 'Zeg maar dat ik energie krijg als ik het muzikaal naar mijn zin heb', roept de drummer naar de achterbank.

Na het optreden is het meteen naar huis. Dat was vroeger wel anders. De snuifdoos was niet zijn ding, hoerasigaretten ook niet. Alcoholische versnaperingen wel. Zeker in de tijd dat hij met de andere leden van de Diamond Five eigenaar was van jazzclub Sheherazade, in de Wagenstraat bij het Rembrandtplein in Amsterdam. John had een kamertje boven de club. Na hun eigen concerten schuimden ze vaak andere muziekkroegen af. Op een gegeven moment had hij het gehad met de drank. Het schoot niet op. Nu drinkt hij heel soms een biertje, bij een Indische rijsttafel.

Onrustig

Buiten het podium kan Engels onrustig zijn. Bassist Mark Haanstra, die de jubileumtournee heeft georganiseerd, heeft veel geduld gehad, net als Jeroen de Valk met de biografie. Zodra er niet wordt gespeeld, is John Engels aan het anticiperen op het moment dat het weer kan. Niet alleen op de dag van een optreden - zijn afkeer van het fenomeen pauze is beroemd - het gaat altijd door. Hij heeft voortdurend muziek in zijn hoofd. In Dordrecht poseert hij voor de fotograaf van de Volkskrant. Prima hoor, maar dan schiet hem een jazznummer te binnen en dan wil hij dat het liefst meteen gaan spelen. Terug naar die andere dimensie.

We zijn weer thuis in de Amsterdamse Watergraafsmeer, hij is er de langstzittende bewoner van de straat. Vaak genoeg haastte hij zich na optredens naar Amsterdam om nog een stuk mee te pakken van een concert in het Bimhuis. John Engels heeft er misschien wel meer concerten gezien dan wie dan ook. Hij gaat geregeld nog even kijken, genieten van de jonge vogels.

Hij repeteert graag in de kelder van zijn huis. Daar hoeft niet eens een concert uit te rollen, gewoon voor de lol. Zo is het Barnicle Bill Trio ontstaan. En hij kan er jazzplaatjes luisteren. Lp's klinken het best, daar struint hij rommelmarkten voor af.

Er wordt uitgeladen, de ketels in bruine canvas hoezen. De kleine Liz tilt routineus rap de zware koffer met ijzeren onderdelen uit de auto. En een kleedje tegen het schuiven, vast attribuut van iedere drummer. Het is een stuk tapijt uit het Concertgebouw. Hoe hij daaraan komt? Laat John maar rommelen.

Tournee vogelvrijtour.nl.
Boek 'Hé vogel, wanneer spelen we weer?' Het muzikale leven van John Engels. Jeroen de Valk. (Van Gennep).

Cd's Paul Heller Trio (Mons Records), Barnicle Billl Trio - No Black Tie (eigen beheer), The Diamond Five - Brilliant! (Fontana)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden