Gedetailleerde verhalen met intrigerende inzichten in WO2

Ook ruim zeventig jaar na de bevrijding verschijnen nog nieuwe titels over de Tweede Wereldoorlog. Vaak is het werk van niet-professionals die inzoomen op de eigen straat of naaste familie. Intrigerende microgeschiedenissen.

Duitse militairen trainen op het strand, 1940. Beeld anp

Hij zat in de financiële dienstverlening, raakte een periode zonder werk en besloot zich in die tijd aan zijn grootste hobby te wijden: de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Het leek hem interessant om uit te zoeken hoe het leven zich in de bezettingstijd had ontwikkeld in de straat waar hij woonde, de Graaf Willem de Oudelaan in Naarden.

Vorig najaar sloot Richard Mouw dat werk af met de uitgave van een boek, in eigen beheer, gevierd met een bijeenkomst voor de hele buurt met toespraken en een borrel. De Laan uit had hij het boek genoemd - een verwijzing naar het lot van de Joden uit de straat. Hij behandelt alle bewoners van wie hij gegevens heeft kunnen vinden: 'gewone' burgers, verzetsstrijders, Joden, collaborateurs.

Hij stuit, bijvoorbeeld, op de gebeurtenissen op nummer 28, waar een NSB'er in augustus 1942 uiterst brutaal een Joods gezin het huis laat uitzetten, om er vervolgens met zijn gezin in te gaan wonen. De NSB'er, Harmans geheten, werkt in Amsterdam bij een onderafdeling van het deportatiebureau van de bezetter. Hij is volslagen corrupt en loopt tegen de lamp als hij een bemiddelde Joodse aannemer probeert te beroven van een enorm geldbedrag plus een grote hoeveelheid gouden munten. Hij belandt tijdens de oorlog al in de cel, op last van de bezetter die dit gedrag niet tolereert.

Na de oorlog wordt hij opnieuw vastgezet, nu door de Nederlandse recherche, op verdenking van collaboratie. Harmans en zijn gezin moeten het huis teruggeven aan de Joodse familie, die met succes was ondergedoken. De beide families spannen nog jaren processen tegen elkaar aan over het eigendom van meubels en ander huisraad. Mouw heeft het allemaal uitgezocht en nauwgezet beschreven. Dat deed hij ook met allerlei andere grote en kleine drama's in de Graaf Willem de Oudelaan. En hij biedt de lezer daarmee een bijzonder leerzaam inkijkje in zomaar een Nederlandse straat.

De Laan uit

Non-fictie.
Richard Mouw.
Eigen beheer; 215 pagina's; euro 19,95.

Dit soort fascinerende microgeschiedenissen krijgt de geïnteresseerde lezer momenteel in opmerkelijke hoeveelheden gepresenteerd. Het is de nieuwste fase in de manier waarop we de Duitse bezetting beschreven zien. Degenen die de laatste jaren, vooral in april en mei, verzuchtten dat het onderhand maar eens afgelopen moest zijn met al die boeken over de Tweede Wereldoorlog, zullen nog even geduld moeten hebben: de stroom is nog lang niet opgedroogd. Integendeel, er dienen zich nieuwe onderzoekers aan die met ontembare energie kwesties uit de bezettingsperiode uitpluizen en op papier zetten. Het zijn vooral niet-professionals: ze bijten zich vast in micro-historie en familiegeschiedenissen en brengen in veel gevallen verhalen boven water die ons beeld van die periode opnieuw verder inkleuren en completeren.

Oorlogsouders

Non-fictie.
Isabel van Boetzelaer.
Just Publishers; 288 pagina's; euro 19,95.

Lang niet alles bereikt de boekhandel. Als uitgevers er geen brood in zien besluiten de auteurs vaak tot de productie van enkele tientallen boeken via on demand. Toch een boek, toch de geschiedenis voor de kinderen en kleinkinderen vastgelegd, toch een bekroning van jarenlang geploeter in archieven en op de zolderkamer.

Jan-Willem van den Braak ziet zijn werk beloond met een echt boek: Spion tegen Churchill, uitgegeven door WalburgPers. Van den Braak was directeur bij VNO-NCW en dook na zijn pensionering in het verhaal van een bijna-naamgenoot: Jan Willem ter Braak, een Nederlander die zich in het begin van de oorlog meldde bij de Duitse Abwehr.

Deze Ter Braak liet zich, net als een kleine twintig anderen, als spion boven Engeland droppen om daar inlichtingen te vergaren en per radiozender naar Berlijn te sturen. De tamelijk knullige operatie loopt uit op een catastrofe voor de betrokkenen: bijna alle spionnen worden direct gegrepen en óf geëxecuteerd óf gedwongen voor de Engelsen te gaan spioneren. Ter Braak (dat is trouwens een pseudoniem - de man heet Fukken, maar beseft dat die naam zijn leven in Engeland niet gemakkelijker zal maken) houdt het nog behoorlijk lang uit, maar is volstrekt eenzaam, heeft geen inkomsten en krijgt geen contact met zijn opdrachtgevers. Ook voor hem loopt het avontuur fataal af.

Hoe precies - dat heeft Van den Braak na knap speurwerk achterhaald. Hij vindt een rapport dat de Britse inlichtingendienst MI5 na de oorlog over de merkwaardige Nederlandse spion heeft opgesteld, en hij komt er ook achter dat hij in Nederland, in Noordwijk om precies te zijn, een verloofde heeft achtergelaten die hij nooit over zijn geheime missie heeft ingelicht. Het is een bizar verhaal, zeker als je je realiseert dat Fukken een halfbroer is van een van de belangrijkste Jodenjagers van Amsterdam, Willem Briedé, na de oorlog bij verstek veroordeeld, maar nooit gepakt en in Duitsland gestorven. Engelbertus Fukken - hoofdpersoon in een krankzinnige geschiedenis die er 75 jaar over gedaan heeft om uit de krochten van de Britse en Nederlandse archieven te worden opgediept.

En dan is er het verhaal van Isabel van Boetzelaer. Ze heeft haar ouders bevraagd over hun verleden en deed de ene verbazingwekkende ontdekking na de andere. Haar moeder was Duitse, afkomstig uit een familie die zich tegen de nazi's had verzet. Haar vader ging als jongen bij de Waffen-SS en had daarna een leidende rol gespeeld bij een foute afdeling van de Haagse politie. Hij werd tot levenslang veroordeeld, maar kwam in 1957 vrij. Kort daarna ontmoette het tweetal elkaar op de tribune van een concours hippique in Duitsland en uit die relatie kwam Isabel voort.

Oorlog in de Hoeksche Waard 1940-1945

Non-fictie.
Loek Dekker, Gerda den Hartog, Dini Heijden, Dick Snijders, Simon Brand.
Museum Hoekschewaard; 176 pagina's; euro 17,95.

Vader Willem had al een scheiding achter de rug: hij was als tiener verliefd geworden op de dochter van NSB-burgemeester Westra van Den Haag en dacht zijn kansen te vergroten door dienst te nemen bij de Waffen-SS. Dochter Isabel heeft het strafdossier van haar vader bestudeerd en concludeert eerlijk: 'De strafmaat voor mijn vader was terecht.' Het meest aangrijpende deel van het boek betreft de periode dat Willem in de gevangenis zit en zijn moeder hem, bijna als enige, niet in de steek laat. Ze schrijft hem elke week een brief, zeshonderd in totaal. Isabel heeft ze allemaal gelezen, ze citeert er geregeld uit. Bijzonder: brieven van moeders van politieke delinquenten worden zelden openbaar. Oorlogsouders heet Isabels boek - ook zij vond een uitgever (Just Publishers).

Het is een opmerkelijke trend - de beschrijving van de bezetting zoomt steeds verder in, op families, op straten, op individuen. En ook op onbekende fenomenen. Zo valt in een boek over de oorlog in de Hoekse Waard het verhaal te lezen van bakker Terdu uit Klaaswaal die in januari 1945 nog steeds brood bezorgt met paard en wagen. Op een kwade dag kruisen twee Duitse soldaten zijn pad, ze vorderen zijn paard. Terdu ziet zijn handel gevaar lopen, maar kan er niets tegen doen, hij moet toezien hoe de twee zijn paard proberen uit te spannen.

Dat valt lang niet mee, de een wordt door het paard getrapt, de ander, die het hoofdstel probeert af te doen, wordt gebeten. Het paard stelt zich hevig teweer en uiteindelijk besluiten de militairen om het er maar bij te laten zitten. Ze druipen vloekend en scheldend af. Bakker Terdu verklaart later dat het een ingreep van de Allerhoogste moet zijn geweest. Zijn trouwe paard heeft ervoor en erna nooit enige vorm van wederspannigheid getoond.

Er is maar één conclusie mogelijk: het dierenverzet heeft écht bestaan.

Spion tegen Churchill

Non-fictie.
Jan-Willem van den Braak.
Walburg Pers; 224 pagina's; euro 19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden