Gedeelde angst voor het isolement

'Natuurlijk krijg je wel een vraag over je autonomie', zegt Frans Strijards. Maar bij Art & Pro reageerde verder niemand negatief op de fusie....

Karin Veraart

ZE ZITTEN aan de ronde tafel in het Rozentheater. 'Je levendigste fantasie haalde het nog niet bij de feiten die zich aandienden', zegt Frans Strijards: over hoe laatst een Kunstenplanperiode op hol sloeg en een toneelfusie-golf teweeg bracht. 'Gelukkig ben ik van nature een tamelijk rustige jongen. Ik heb gewoon mijn eigen Kunstenplan geschreven - maar tegelijk alle opties opengehouden.'

Theu Boermans: 'We troffen elkaar met regelmaat en dan zeiden we wel: we moeten eens praten, we hebben veel raakvlakken, jij en ik. Maar, ach, als de noodzaak niet direct daar was..'.

Een tijdje geleden diende de noodzaak zich aan: een optelsom van wensen, plannen en oude en nieuwe besognes, bij Boermans (1950) en bij Strijards (1952). Ze gingen praten. 'Binnen een week of drie', zegt Boermans, 'wezen de neuzen dezelfde kant op.' Vorige week maakten De Trust en Art & Pro hun fusieplan bekend, bepaald niet als eerste, maar toch behoorlijk onverwacht, vonden ook acteurs en personeel van de gezelschappen. Van de pow-wow tussen hun artistiek leiders waren ze niet op de hoogte geweest.

'Het sloeg in als een bom', zegt Boermans. Strijards hoorde een diepe zucht door zijn zaal gaan.

Een week na de bekendmaking praten ze afwisselend opgewekt en vol goede moed, dan weer met enige reserve en voorbehoud over de fusie, die pas op 1 januari 2001 - met ingang van het nieuwe Kunstenplan - haar beslag zal krijgen.

Het voelt wel al vertrouwd, zeggen ze, hun wekelijks overleg. (Kunsten)plannen (dit najaar moeten de beleidsvoornemens ingediend zijn) passeren de revue, nieuwe wensen en eisen: grote-zaalproducties wil het nieuwe gezelschap, reizen, meer geld.

Hoogste tijd. Strijards' Rozentheater kon een nieuwe impuls gebruiken; er zijn acht mensen in dienst, onder hen geen acteurs. Na opsplitsing van de befaamde cast in 1992 werkt Strijards niet meer met een vast gezelschap. De middelen laten te wensen over en het gebouw aan de Amsterdamse Rozengracht zou moeten worden opgeknapt. Boermans' Trust wilde uitbreiden, al een paar seizoenen. Meer mensen, grote-zaalproducties gaan doen. Niet lang voor de fusie met Art & Pro was er nog sprake van een flirt met Toneelgroep Amsterdam.

Dat laatste stoort Frans Strijards geenszins. 'Wat ik bij Theu zie, is angst voor het isolement. Dat gevoel ken ik goed. Als je twaalf jaar op deze wijze doende bent, zoals hij, dan moet die voorruit af en toe even schoongemaakt. Dan is het helemaal niet zo gek als je eens even bij de buren gaat kijken.'

Het nieuwe gezelschap wil beginnen met een vaste kern van twintig acteurs, met Boermans als artistiek leider en Strijards als lid van de artistieke raad. Aan administratief medewerkers en technici hebben ze gezamenlijk meer dan dertig mensen.

Bij Art & Pro reageerde niemand negatief op de fusie, zegt Strijards neutraal. Even later: 'We hebben in de zaal het perscommuniqué voorgelezen. Dat is maar het handigst, dan weten ze wat in de krant staat. Dan hoor je een diepe zucht door de zaal gaan en zeg je iets over de noodzaak.

'En die noodzaak, daar hebben ze met de neus bovenop gestaan, het wel en wee in dit gebouw hebben ze doorleefd in de afgelopen jaren. Dat was meer dan normaal een gespreksthema. En voorzover het dat niet was, hoefden ze me maar te zien rondschuifelen. . . dan wisten ze het wel.

'Natuurlijk krijg je wel een vraag over je autonomie. Veel hoef ik niet te zeggen. Ze zijn ervan overtuigd dat ik net te groot ben om weggestopt te worden.

'Je geeft iedereen even de tijd om het nieuws te verwerken. Dan komen ze bedaard van de tribune naar beneden en is het niet nodig een intekenlijst neer te leggen, je merkt wel hoe de vlag erbij hangt. Er wordt niet broeierig gedaan. Dat is al heel wat.'

Bij De Trust ging het er heftiger aan toe. 'Dat heeft te maken met onze bedrijfscultuur', zegt Boermans, 'waarin ik iedere beslissing voorleg aan de medewerkers, waarin het repertoire samen wordt gekozen, en ik pas dán mijn stem laat horen wanneer er een patstelling is ontstaan. In de dramaturgie heb ik natuurlijk duidelijk een sturende functie, ik draag ook vaak de voorstellen voor de stukken aan, maar hoe dan ook: er is overleg.' En dat was er nu niet.

Dus sloeg het in als een bom. 'Ik ben er vanaf geweken, omdat er derden bij betrokken waren die ook hun nek uitstaken, risico liepen. En tja, dat moet je na afloop goed zien uit te leggen. Ik vond het pijnlijk om het zo te doen, maar ik denk dat er inmiddels ook wel begrip voor mijn handelwijze is.'

Blijft van het grootste belang, ook voor het toekomstige gezelschap: betrokkenheid van elke medewerker bij het artistiek beleid, bij de repertoirekeuze. Boermans: 'Als iedereen van tevoren meedenkt, win je de helft van je tijd. Je hoeft in het repetitielokaal niet meer uit te leggen waarom je het stuk speelt, niemand die een afwachtende houding aanneemt, of die een rol door zijn strot krijgt geduwd. Die betrokkenheid, die stáát bij mij. Dat is een van de redenen dat ik met dit gezelschap ben begonnen.'

En daar was een beetje de klad in gekomen, de laatste tijd. De jongere generatie was er nog niet mee vertrouwd, de oudere begon wat vermoeidheidsverschijnselen te vertonen. Nog een reden waarom hij vond: 'Een nieuwe impuls kan geen kwaad.'

Vervolgt: 'In de nieuwe formatie gaan we werken met een artistieke raad. Wie daar - naast Frans - zitting in nemen, moeten we nog bekijken. Waar ik vóór alles aan hecht, is zorgen dat het artistiek beleid in zo veel mogelijk uithoeken van het bedrijf doordringt. Betrokkenheid houdt een ensemble bij elkaar, en ik ben ervan overtuigd dat je dat ziet in de voorstellingen.'

Nu gaat De Trust eerst naar Portugal - in (vierjaarlijkse) retraîte voor de voorbereiding van het kunstenplan. Daarna moeten de nieuwe fusiepartners nog eens goed om de tafel gaan zitten.

Terwijl zijn partner honderduit praat, lijkt Frans Strijards nog een beetje voorzichtig. Dat is zijn aard, grapt Boermans.

Natuurlijk staat hij vierkant achter de plannen, reageert Strijards, wat een vreemde vraag. Maar in de gegeven situatie heeft hij er meer moeite mee zo vrijmoedig allerlei plannen op tafel te leggen.

'Enthousiasme', zegt hij, 'dat moet je in de praktijk laten zien. Door straks met veel goede ideeën te komen en een heleboel mensen daarvan te overtuigen. Daarover kan ik niet op een achternamiddag, allerlei uitspraken doen. Ik heb in het toneel veel te vaak meegemaakt dat het de eerste veertien dagen geweldig klikt tussen mensen, iedereen enthousiast, er komt taart op tafel, en daarna kunnen ze elkaar niet meer uitstaan. Dus laat het nou eerst maar eens gebeuren. We hebben het over 2001. Dán wil je enthousiasme zien, neem ik aan, en niet op dit moment.'

Even later: 'Theus verhaal ligt een stuk gecompliceerder dan het mijne. Mijn verhaal blinkt uit door een zekere eenvoud; er is een grote geschiedenis aan voorafgegaan, die inmiddels is afgesloten. Ik ben bezig te opereren vanuit een voor mij buitengewoon hanteerbare situatie.

'Theu zit in een ingewikkelder positie. Ik ben daarbij betrokken in die zin, dat ik er ook mijn weg in moet zoeken. Ik weet nog niet precies hoe, punt één. Punt twee: veel ideeën kan ik er niet over ontwikkelen, want je ziet altijd dat veel uiteindelijk anders uitpakt. Dus laten we zeggen: mijn houding nu is van een zo groot mogelijke ontspannenheid - en dan ben ik al een heel eind.'

Dat Strijards gaat regisseren in de nieuwe groep staat evenwel buiten kijf. 'Uiteraard. Het zou verkeerd zijn als ik eigenheimerig zou willen blijven koesteren wat ik ooit had, en voorbij zou gaan aan de dingen die Theu meebrengt. Maar hoe we dat gaan doen, dat is een kwestie van praten. En aangezien dat gesprek nog niet op gang is, omdat zij eerst naar Italië moeten. . .

Boermans: 'Portugal.'

Strijards: 'Pardon, Portugal.'

D E NIEUWE groep gaat reizen, de provincie in - het liefst naar 'concentratieplaatsen', zegt Boermans, waar je zeker bent van publiek, waar je langere tijd kunt staan met stukken die zich bewezen hebben. Het is een belangrijk punt op Boermans lijstje: grote-zaalproducties doen.

'Een derde speelplaats, naast het Rozentheater en het Trusttheater, ja. De schouwburg in, de oudere garde van mijn spelers is eraan toe en ik merk dat ik als regisseur ook móet. Al minstens twee seizoenen.'

Voor De Trust was dit een belangrijke drijfveer achter de fusie, nauw verbonden met Boermans uitbreidingsplannen. 'We barsten uit ons vel. Ik kan technisch niet meer uit de voeten, qua decors, qua bezetting. Ik merk de laatste tijd dat ik meer acteurs zou willen hebben voor repertoire-voorstellingen.'

Het Trusttheater is veel uitverkocht. Om het publiek tegemoet te komen zouden de stukken langer moeten staan. Gevolg: acteurs moeten te lang achtereen hetzelfde doen, én zijn slecht inzetbaar voor alweer de volgende productie. Meer stoelen brengen verlichting.

Een ander streven: stukken die zich hebben bewezen, repertoire laten houden. 'Dat vind ik nou toneelcultuur', roept Boermans. Dertien, veertien jaar geleden deed hij een stuk van Bernhard dat terzelfdertijd in het Burgtheater in Wenenging. Dat staat daar nog.

'Dat hoeft ook weer niet. Maar ik kan me voorstellen dat als er geen betere voorstelling komt van het stuk, dat het generatie op generatie gezien kan worden; een stimulans bovendien voor anderen om het beter te doen.

'Ik zou dat willen: stukken langer spelen en gespreid programmeren. Een fors gezelschap is dan belangrijk en een eigen huis, of huizen.'

De flirt met Toneelgroep Amsterdam laatst was ook een beetje ingegeven door het huis, zegt Boermans: de Stadsschouwburg aan het Leidseplein. Straks komt daar nog het nieuwe vlakke-vloertheater bij. Hoe de mogelijkheden liggen om dat te bespelen is nog niet zonneklaar.

Een zaak van de gemeente, zegt Strijards.

Waar, zegt Boermans. Maar: 'Als nieuw Amsterdams repertoire-gezelschap moeten we ons zeker níet buiten deze discussie houden.' Zo ligt er een voorstel waarop hij nogal wat heeft aan te merken: de fusie tussen het gezelschap (TGA), de schouwburg en de nieuw te bouwen zaal onder leiding van een zogenoemde artistiek ondernemer. 'Een eventuele fusie is pas dan zinvol, wanneer de programmering en bespeling geheel in handen is van de artistieke leiding van het huisgezelschap - dat toch de helft van de voorstellingen moet invullen. Is dat niet het geval dan is de fusie overbodig.'

Hoe dan ook: een kwestie voor het volgende Kunstenplan. Eerst kan het Rozentheater wel wat aandacht gebruiken. Het dak vertoont gebreken, er dreigt van alle kanten geluidsoverlast, en 'als de gemeente niet ingrijpt, worden we hier door de criminaliteit weggedrukt', zegt Strijards bezorgd. Laatst lag er een lijk op de stoep dat hij moest identificeren.

Er is geld nodig. Strijards en Boermans zijn het erover eens: de optelsom van datgene wat ze nu krijgen - drie miljoen van rijkswege voor De Trust plus 1,7 miljoen (waarvan 60 procent van de gemeente, de rest van het rijk) voor Art & Pro - is te weinig.

Boermans: 'Stilstand is per definitie achteruitgang, heb ik me laten uitleggen.'

Strijards: 'We leggen straks de plannen op tafel, kijken wat het kost, kijken wat we hebben. Is het een te groot verschil, gaan we herrie maken.'

Boermans: 'We hebben een pracht van een uitgangspositie met de twee theaters. Dus we gaan ervan uit dat er voldoende steun zal zijn om de opties en plannen te kunnen uitvoerem.'

Strijards: 'De vasthoudendheid en energie die we ieder aan de dag hebben gelegd al die jaren - die houden we natuurlijk. Daar mag iedereen wel écht rekening mee houden.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden