Gebruikte zeepjes als archeologische vondsten

Expositie over vergankelijkheid

Wie niet gelooft in een hiernamaals, heeft alleen het hier en nu. Het Humanistisch Verbond onderzoekt in een tentoonstelling hoe we dat betekenis geven.

Amie Dicke: Soaps. Beeld Tessa Wassenberg

Kunstenares Amie Dicke was in Los Angeles, toen haar vader belde om te vertellen dat haar oma was overleden. Of ze iets uit het huis wilde hebben? Nee hoor, dat hoefde niet. Maar het zeepje van oma liet haar niet los. 'Niets bijzonders hoor, dat zeepje', zegt Dicke, 'het was crèmekleurig, van L'Air du Temps en helemaal verwassen, de vogeltjes van het logo waren afgesleten.' Het was bij het opruimen dan ook in de vuilnisbak verdwenen. Daarna kon Dicke haar eigen zeepjes niet meer weggooien: 'Zelfs niet als ik dacht: gadverdamme, nu moet ik echt een nieuwe hebben.'

Het stukje zeep van oma heeft uiteindelijk geleid tot de twee vitrines waarnaast ze nu staat, in de Oude Kerk in Amsterdam. Als geordende archeologische vondsten liggen daarin allerlei zeepjes, niet alleen van Dicke zelf. Grote en kleine, witte, oranje en groene stukjes. Ze zijn gebruikt, versleten, bijna op. 'Natuurlijk heb ik sommige gejat, zelfs bij een galerie', lacht ze er verontschuldigend bij. Een complete verzameling kreeg ze van een Amsterdams hotel; iemand verbleef heel lang in een dure suite of heeft zich daar in korte tijd zeer grondig gewassen. Op een ander zeepje plakt een krullend, dik zwart haartje.

Vergankelijkheid

De tentoonstelling Once in a Lifetime gaat over vergankelijkheid. En dat hier, in de Oude Kerk, onder de voeten van bezoekers meer dan tienduizend doden liggen, sommigen beroemd, velen anoniem, helpt daarbij. De tentoonstelling is gemaakt in samenwerking met het Humanistisch Verbond. Die organisatie wilde vergankelijkheid en onze omgang daarmee bespreekbaar maken.

Curator Nina Folkersma koos tien kunstwerken van acht makers, vijf werken zijn speciaal voor de tentoonstelling gemaakt. Dicke vertelt: 'Ik vond het toepasselijk een kunstwerk te laten zien dat onbedoeld is ontstaan. Dat maakt het universeel, geen ego-ding. Dit kunstwerk gaat over aanwezigheid en afwezigheid.'

Beeld Tessa Wassenberg

'Het leven is mooi, maar kwetsbaar'

Boris van der Ham is sinds eind 2012 voorzitter van het Humanistisch Verbond, het jaar dat hij besloot zich niet herkiesbaar te stellen als Kamerlid voor D66. Hij legt uit waarom de levensbeschouwelijke organisatie samen met de Oude Kerk een tentoonstelling wilde maken: 'Humanisten zijn niet religieus, we geloven niet in een hiernamaals. Dat veronderstelt ook een bepaalde urgentie, je moet nú iets met je leven doen. Het leven is mooi, maar kwetsbaar.' De tentoonstelling zou eerst Vergankelijkheid heten, maar Once in a Lifetime geeft die urgentie beter weer, zegt Van der Ham: 'Een seculiere levenshouding leidt ook tot levensvragen: hoe kun je betekenis geven aan het tragische, zoals de dood? We zien dat mensen troost vinden in muziek, literatuur en beeldende kunst.'

Hij herkent het extatische gevoel uit het grote schilderij van kunstenaarsduo Adi Rosenblum en Israel Markus Muntean: Untitled (Lives were changed...). Op het doek staan, in zwart-wit, feestende jonge mensen, die in uitzinnige poses opgaan in de muziek van de dj. 'Dat gevoel van samenkomen en samen muziek beleven, kan heel bijzonder zijn op zo'n feest', zegt Van der Ham. Van dichtbij vallen de gezichtsuitdrukkingen van sommige figuren op. Het is alsof ze naar iets zoeken dat buiten beeld valt, of elk voor zich een ingeving hebben die zich moeilijk in verf laat uitdrukken.

Zaterdagen

Tijdens de tentoonstelling organiseert het Humanistisch Verbond op zaterdagen wandelgesprekken over kunst en vergankelijkheid. Samen met Boris van der Ham bijvoorbeeld, maar ook met theatermaakster Adelheid Roosen of met Jacqueline Grandjean, directeur en curator van de Oude Kerk, Amsterdam. Daarnaast zijn er filmavonden en workshops.

Feesten en religieus aanbidden

'Levens werden veranderd', volgens de titel van het schilderij - en dat klinkt toch best religieus. Bovendien valt door de plaatsing van het schilderij onder een groot glas-in-loodraam op hoe mooi die kunstlichtstralen uit de discotheekspots vallen, alsof het zonnestralen zijn. Al die overeenkomsten tussen seculiere feesten en religieus aanbidden werden ook benoemd in Faithless' hit uit 1998, God is a DJ.

'Visuele echo's', noemt curator Folkersma de manieren waarop het interieur van de kerk samenkomt met de hedendaagse kunst. Soms is dat zo bedoeld, soms onverwacht. De bronzen beelden van de Belgische kunstenaar Michaël Borremans zijn bijvoorbeeld bestrooid met een dun laagje stof uit de kerk. Maar dat de gezichten van de grote liggende borstbeelden, voorzien van eendensnavels, een beetje lijken op de toeterende engeltjes uit het reliëf ernaast, zie je pas als je ernaast staat.

Zo'n zelfde 'visuele echo' is te ontdekken op de hotelzeepjes van Amie Dicke. Het Hermès-logo is afgesleten, precies zoals op de kerkvloer de in de grafstenen gegraveerde namen door voetstappen zijn aangetast. Kunstenaar Job Koelewijn plaatste bloemen op die grafstenen, waardoor de kerk deze zomer een geurend kerkhof wordt. En wie wil, kan zelf een rode roos plaatsen.

Beeld Tessa Wassenberg

Duizelingwekkend echt

Niet alleen gemis en herdenken kregen in de Oude Kerk een plek. Dan was de tentoonstelling loodzwaar geworden. In de overweldigende film Window Water Baby Moving laat de Amerikaanse kunstenaar Stan Brakhage zien hoe zijn dochter Myrrena wordt geboren. In 1959, toen aanstaande vaders niet geacht werden bij de geboorte van hun kroost aanwezig te zijn, stond Brakhage er bovenop, met camera. Hij monteerde de rauwe beelden vervolgens zeer experimenteel. Het resultaat is minutenlang duizelingwekkend en huiveringwekkend echt en dichtbij.

Bij de geboorte begint vergankelijkheid, daarom vond curator Folkersma het belangrijk juist deze beroemde korte film te laten zien. Het sterven is niet expliciet aanwezig in deze tentoonstelling. In de Oude Kerk blijft de dood iets immaterieels, letterlijk onzichtbaar. Misschien past dat juist wel. De dood schittert door afwezigheid, zoals dat ene ontbrekende zeepje van Dickes oma.

Once in a Lifetime, Oude Kerk, Amsterdam, t/m 28/8.

Beeld Tessa Wassenberg
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.