Geboren outlaw met de subtiele mimiek speelde bijna altijd bijrollen

Een dubbelslag met acteur Harry Dean Stanton ( 1926-2017 ): naast zijn (bijna) laatste speelfilm Lucky verschijnt het aan hem gewijde portret Partly Fiction.

Lucky, 2017.

Voor Harry Dean Stanton was 1984 een bijzonder goed jaar. Hoewel de acteur al sinds 1954 meeliep, had hij zich altijd tevreden moeten stellen met bijrollen. Maar nu, op zijn 58ste, mind you, kreeg hij van regisseur Wim Wenders zijn kans in Paris, Texas. De hoofdrol van Travis Henderson, een verloren ziel die vier jaar geleden huis en haard heeft verlaten en sindsdien doelloos door de woestenij van West-Texas doolt, bleek Harry Dean Stanton op het lijf geschreven. Kenmerkend was dat hij zeker een half uur in beeld moest zwijgen, wat hij onderving met zijn subtiele mimiek en een zeker verdriet in zijn oogopslag.

Pure country

Dat jaar won Paris, Texas de Gouden Palm in Cannes, en plotseling was Harry Dean Stanton een ster. Zijns ondanks, bijna. Aan het wheelen en dealen in Hollywood had hij nooit willen meedoen, en dikwijls betreurde hij het dat hij geen countrymuzikant was geworden.

Dat eigenzinnige heeft de in West Irvine, Kentucky geboren acteur altijd behouden. Zo veel wordt duidelijk uit de documentaire Partly Fiction (2012), een impressionistisch portret van Stanton. Deze week gaat die in de filmhuizen in roulatie als onderdeel van een double bill met het komisch-overpeinzende drama Lucky, zijn een-na-laatste filmoptreden voordat hij eind 2017 overleed. Niet dat Stanton nu zoveel van zichzelf blootgeeft voor de camera van de Zwitserse documentairemaker Sophie Huber. Als zijn goede vriend David Lynch langskomt om hem enkele vragen te stellen, krijg je dit:

Paris, Texas.

Lynch: 'Hoe zou jij jezelf omschrijven?

Harry: 'Er is niets. Er bestaat geen zelf.'

Lynch: 'Hoe wil je herinnerd worden?'

Harry: 'Kan mij niet schelen.'

Lynch: 'Wat waren je kinderdromen?'

Harry: 'Nachtmerries.'

Frank en Ava

We hebben nog een allerallerlaatste optreden te goed van Harry Dean Stanton. De acteur speelt sheriff Lloyd in de biopic Frank and Ava. Die handelt over de tumultueuze affaire en het dito huwelijk van zanger Frank Sinatra en filmster Ava Gardner. Regisseur is Michael Oblowitz, en de film beslaat de periode 1949-1957. Naar verwachting zal de film later dit jaar in Nederland te zien zijn.

Stanton in Repo Man, 1984.

Daar schieten we niet veel mee op, nee, maar erg is dat niet. Het sfeertje is goed, zeker als Harry samen met gitarist Jamie James zijn favoriete countryliedjes begint te zingen en af en toe een solo op de mondharmonica meepakt. Denk aan: Blue Moon, Blue Bayou, Tennessee Whiskey en Everybody's Talkin' - dat soort standards. In toon en timbre blijkt Harry een tweede Willie Nelson, en in dat clubje outlaw-countryzangers hoort hij min of meer thuis: Kris Kristofferson (die ook in de docu zit), Waylon Jennings, Johnny Cash. Geen wonder dat Stantons hoofdrol in Paris, Texas zo goed uitpakte. Wenders heeft de film altijd als een moderne western gezien.

Uitgesponnen spanning

Zo raakte Stanton bekend, maar filmliefhebbers kenden hem al langer. Niet zozeer door zijn rolletje als FBI-agent in The Godfather Part II (1974), alswel door zijn aandeel in de sciencefictioncomedy Repo Man (1984) van Alex Cox, en meer nog door een subtiel uitgespeelde scène in Ridley Scotts Alien (1979).

We hebben dan al gezien hoe het buitenaardse monster vanuit de buik van officier Kane naar buiten is gekomen. Pandemonium in het ruimteschip, en ook scheepskat Jones heeft zich wijselijk verstopt. In zijn rol van mecanicien Samuel Brett moet Harry naar het beest op zoek. In zijn eentje, het is horror, dus dat spreekt. Hij begeeft zich in de krochten van het ruimteschip: kitty, kitty, kitty... het duurt en het duurt maar, de spanning wordt helemaal uitgesponnen.

Dan komt de rode kater tevoorschijn. Het lijkt dat hij zich laat aanhalen, maar dan verandert zijn expressie. Grote ogen, blazen, alsof-ie wil zeggen: pas op, achter je! Daar verschijnt reeds de gigantische tentakel van de alien. De kat kruipt snel terug, maar voor Harry is het te laat: de alien zet zijn verwoestende werk in.

Alien, 1979.

Een geweldige scène van Stanton, slechts overtroffen door scheepskat Jones - het schijnt dat ze het beest op de set schrik hebben aangejaagd door hem een Duitse herder voor de neus te houden. Ondertussen was het voor Harry goed om in zo'n kassucces als Alien te zittten - maar toch: nog steeds een bijrol. Uit Partly Fiction blijkt dat het hem allemaal niet veel kon schelen. 'In hoeveel films zit ik?', vraagt hij retorisch. 'Tweehonderd? Misschien wel tweehonderdvijftig... Ik ben lang geleden al de tel kwijtgeraakt.'

Wel hield hij mooie vriendschappen over aan zijn werk, en dat Debbie Harry van Blondie nog eens een liedje over hem schreef ('I wanna dance with Harry Dean / drive through Texas in a black limousine' was helemaal knotsgek. Kreeg je er allemaal gratis bij in Hollywood, maar dat zijn vriendinnetje Rebecca de Mornay op de set van Risky Business ervandoor ging met haar tegenspeler Tom Cruise was dan weer minder.

Saluut aan de kijkers

Harry Dean Stanton: eens een loner, altijd een loner. Hij liep al tegen de 90 toen zijn vrienden hem de hoofdrol toedachten in Lucky (2017), sterker: de film van John Carroll Lynch lijkt als een hommage speciaal voor hem geschreven. De setting: een fictief woestijndorp in Arizona. Het verhaal: de oude man Lucky deelt zijn vroegere ervaringen en ergernissen met zijn plaatsgenoten. En als het zo uitkomt zingt hij een deuntje. In feite speelt Stanton hier zichzelf, hij strooit dezelfde levenswijsheden rond ('Alles is vergankelijk') die ook in de documentaire zitten.

Aan het slot van Lucky wordt de verhaallijn doorbroken. Harry Dean Stanton kijkt net iets te lang recht in de camera, en wij begrijpen: dit is zijn saluut aan ons, de kijkers. Veertien dagen voor de première van Lucky overleed Harry Dean Stanton, op 15 september 2017.

Maar als je dat laatste beeld ziet, kun je een glimlach om deze warme, unieke, melancholieke maar toch ook wat curieuze acteur niet onderdrukken.

Harry Dean Stanton in 2013. Beeld Michael Buckner / Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden