'GBJ' oogstte bewondering om zijn eigenzinnigheid

Jarenlang verdeelde mr.G. B. J. Hiltermann de wereld binnen tien minuten in goed en kwaad. De vorige week zaterdag overleden 'GBJ' werd er een nationale beroemdheid door....

Wim Wirtz

ALS HIJ DOOD was, wat kon er dan nog over hem worden geschreven? Over zijn radiopraatjes op zondagmiddag als iedereen stil moest zijn? Over zijn betekenis als spreekbuis voor conservatief Nederland? Over de achteloos uitgestrooide kennis waarmee hij de wereld op deftige toon binnen tien minuten in goed en kwaad kon verdelen?

De vraag borrelde op toen G.B.J. Hiltermann op 22 november 1999 voor de allerlaatste keer De toestand in de wereld besprak. Zijn leven en werken waren al veelvuldig in kaart gebracht. Maar voor veel media was zijn laatste radiocolumn aanleiding het nog eens dunnetjes over te doen. GBJ, zoals hij naar analogie van JFK (John F. Kennedy) werd aangeduid, was toen 85. Vorige week zaterdag overleed hij, 86 jaar oud. Afgelopen woensdag werd hij in stilte begraven.

Dr. mr. Gustavo Bernardo José Hiltermann, op 1 mei 1914 in Buenos Aires geboren, was door zijn wekelijkse bespreking van de internationale toestand een nationale beroemdheid geworden. Hij verzorgde zijn AVRO-radiopraatje 43 jaar lang, steeds op zondagmiddag, maar de laatste vier jaar op woensdag- en maandagmiddag, als veel potentiële luisteraars moesten werken.

Zijn verhuizing naar de luisterarme middagen moet hem geen plezier hebben gedaan. Maar daar liet hij nooit iets van merken. Zoals hij trouwens nooit iets liet merken van wat hem aan emoties overkwam. Hij bedacht zijn eigen rol en heeft die altijd prachtig gespeeld, zei de dichter Simon Vinkenoog vorig jaar in de Volkskrant.

Vinkenoog was een van 'de rare, interessante mensen' die in de jaren zestig door GBJ's in 1994 overleden echtgenote Sylvia Brandt Buys werden binnengehaald bij de toenmalige Haagse Post, toen GBJ daar eigenaar en hoofdredacteur was. Onder haar leiding en met zijn goedvinden werden er tussen 1952 en 1965 journalistieke vernieuwingen doorgevoerd die van HP een invloedrijk opinieblad zouden maken.

De jurist, indoloog en arabist Hiltermann begon zijn journalistieke loopbaan op de buitenlandredactie van De Telegraaf. Hij was medeoprichter en vanaf 1946 hoofdredacteur van Elseviers Weekblad, en na zijn HP-periode hoofdredacteur van de Winkler Prins Encyclopedie, zesde druk. Voor De Telegraaf schreef hij 25 jaar lang columns, tot bijna op het laatst van zijn leven. Hij was ook commentator voor AVRO's Televizier. Later kreeg hij op de AVRO-tv een eigen plek.

Zijn commentaren waren niet onomstreden. In 1969 kwam hij in conflict met de Volkskrant, die hij in een radiocolumn ervan had beticht 'ronduit antisemitisch, althans anti-Israël' te zijn. De krant daagde hem wegens smaad voor de rechter en won.

Zijn uitgesproken instemming met de politiek van de Verenigde Staten in Zuidoost-Azië ten tijde van de Vietnam-oorlog kwam hem op een demonstratief protest van studenten te staan. Zij schopten in 1972 zijn promotie tot doctor in de letteren in de war met spandoeken als 'GBJ nu weer collaborateur met schoft Nixon'. In 1998 wekte hij de toorn van het Landelijk Bureau Bestrijding Rassendiscriminatie toen hij zei 'veel asielzoekers' te beschouwen als 'etnische profiteurs'.

Zelf vond GBJ niet dat hem een uitgesproken rechtse signatuur kon worden aangewreven. Hij verkeerde in een 'onafhankelijke, zelfstandige, voor Nederland zo ongebruikelijke positie', zei hij in 1985 tegen NRC Handelsblad.

Hij schreef een respectabel aantal boeken, waaronder in 1995 GBJ's Kijk op zijn Tijd en in 1988 Triomf en neergang van Europa, een kloeke trilogie (ruim 1400 pagina's) over de Frans-Duitse oorlog, en de Eerste en Tweede Wereldoorlog, die zonder juichende kritieken bleef.

In wetenschappelijke kring stond GBJ niet hoog aangeschreven. De internationalist A. van Staden, directeur van Clingendael, noemde hem vorig jaar in de Volkskrant te eenzijdig, te stellig en te ongenuanceerd. In discussies 'bleken zijn zekerheden vrij eenvoudig door te prikken'.

Toch oogstte GBJ ook bewondering om zijn eigenzinnigheid en de standvastigheid waarmee hij zijn opvattingen bleef uitdragen. Het was dan ook niet voor niets dat hij op diplomatieke bijeenkomsten in het buitenland soms als een prominenter gast werd beschouwd dan de minister die hem er naartoe had genomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden