‘‘Gatz’ gaat over de ervaring van lezen’

Talloze keren werd de roman The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald al verfilmd. John Collins regisseert de niet-commerciële toneelbewerking Gatz....

Zorgeloos, decadent, onverantwoordelijk. Zo leven de rijkaards in The Great Gatsby, de roman die F. Scott Fitzgerald wereldfaam bracht. De woelige jaren twintig worden erin afgeschilderd alsof er geen drooglegging was, geen crisis, geen oorlog. Ontsnappen aan de ellende, je koesteren in persoonlijke besognes, in liefdesaffaires of een dolce far’ niente, dat lijkt het motto. ‘Het boek is in Amerika verplichte kost op elke highschool’, zegt John Collins (1970), regisseur van de toneelversie Gatz, die nu in het Holland Festival staat.

Zes jaar geleden ging hij voor het eerst aan het werk met deze tekst. Dat het tot een voorstelling zou komen, was toen onmogelijk omdat er een verfilming van werd gemaakt. Collins deed het toch. ‘Al hadden we geen idee wat we ermee aan moesten. Hoe zet je een roman op het toneel? Wat moet je schrappen? Uiteindelijk maakten we het makkelijk. Niets schrappen. Alles lezen.’

Er bestaan inmiddels tal van filmversies van The Great Gatsby, de bekendste is die met Robert Redford, er is een commerciële theaterproductie in de maak, maar Collins, regisseur en artistiek leider van de New Yorkse groep Elevator Repair Company, wilde het anders. ‘Nick, de ik-figuur, is gefascineerd door de roman. Hij leest hem hardop tijdens zijn werk op kantoor en langzamerhand verandert dat kantoor in de situatie van het boek. Alle mensen in het kantoor gaan op de een of andere manier een rol spelen in het verhaal.’

Het ziet er uit als een uit de hand gelopen soap. Met een knipoog. Dat heeft volgens Collins te maken met de manier waarop de kantoorsituatie parallel loopt met die uit het boek. Nick is in de roman en op kantoor een buitenstaander, maar hij raakt ondanks zichzelf steeds meer betrokken. ‘Het gaat eigenlijk over de ervaring van het lezen. Wat gebeurt er met je als je werkelijk in een boek betrokken raakt? Je ziet het verhaal voor je.’

Elevator Repair Company, een groep verwant aan de Wooster Group, bestaat sinds 1991. De naam kwam als een grap, als jongetje kreeg Collins tijdens een beroepstest te horen dat hij het meest geschikt zou zijn voor liftreparateur. Hij ging naar Yale, rechten studeren, maar door toeval raakte hij verzeild bij het theater, waar hij vooral talent bleek te hebben als geluidsman. De Wooster Group huurde hem in, waar hij voor tal van voorstellingen het geluidsontwerp maakte. Dat doet hij nog steeds.

‘Het belang van geluid bij een voorstelling wordt vaak onderschat. Geluid is suggestief, en een goedkope manier om een andere werkelijkheid te scheppen.’ Tegelijkertijd ging Collins regisseren. ‘Soms doe ik dat tegelijkertijd. In 2003 waren we hier in Amsterdam met ERC en de Wooster Group met To You, The Birdie, Phèdre, daar deed ik het geluid. Na afloop klom ik hier in Bellevue uit het raam, sprong op mijn fiets en racete naar het Binnengasthuis om het tweede deel van mijn eigen voorstelling te zien, Cab Legs.’

Net als de Wooster Group probeert ERC naar nieuwe wegen te zoeken om theater te maken. ‘We willen het live karakter van theater onderzoeken door er nieuwe middelen aan toe te voegen: video, geluidseffecten. Experimenteel theater maken is lastig in New York, er zijn altijd problemen: geld, tijd. We bestaan van giften, niet meer dan 5 procent van onze begroting krijgen we van de staat. Het is voortdurend opboksen tegen de commercie van Broadway.’

Daar gaat binnenkort waarschijnlijk de commerciële theaterversie van The Great Gatsby in première. Daarom mag Collins groep de voorstelling overal spelen, behalve in hun thuishaven New York. ‘De beheerders van Fitzgeralds nalatenschap verboden ons een week voor de première dit stuk uit te brengen. We hebben er toen een besloten voorstelling van gemaakt. Nu heeft Gatz in New York een cultstatus. Inmiddels zijn we uitgenodigd door het Public Theatre in New York, een off-Broadway theater, maar behoorlijk bekend. Zij gaan voor ons vechten. Wie weet kun je ons dus met deze voorstelling volgend seizoen nog in New York zien.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden