'FRISCH, EN IN HUN EENVOUD VERDUIVELD KNAP'

Vandaag opent prinses Laurentien het Dick Bruna huis in Utrecht. Conservator Marja Bosma maakte keuzes uit het oeuvre van de illustrator....

'Jongen, dat is een mooi vormpje.' Architect en ontwerper GerritRietveld (1888-1964) was stil blijven staan bij de tekentafel van DickBruna die op de uitgeverij van zijn vader werkte aan de boekomslag van DeSaint wordt piraat; de held van het verhaal was met een hoofddoekjeafgebeeld. Het was genoeg om een vol jaar met het hoofd in de wolken telopen, verklaarde later de geestelijk vader van Betje Big, Boris Beer,Snuffie maar vooral van het witte wezentje met de fiere flaporen, deoogstipjes vol onschuld en het platte kruisje als mond, Nijntje, monumentvan vertedering, al meer dan 50 jaar oogappel in de familie Pluis.

'Een jaar? Hij straalt nóg.' Conservator moderne kunst Marja Bosma vanhet Centraal Museum in Utrecht weet inmiddels wel ongeveer hoe de tekenaarin elkaar zit. 'Bescheiden, zachtaardig, vriendelijk.' Onder de hanenbalkenvan het prentendepot, trekt ze ladenkasten open, schuift ze lijsten uitstellingen, bladert ze door mappen. Boekjes, affiches, paperbackcovers,brieven, vroege schetsen. 'Moet je zien, een gatenplant. Zo typerend voordie tijd. Jaren vijftig, zestig. Heerlijk.'

Ze heeft er hier uren opzitten. Niet alleen omdat ze het zo heerlijkvond. Er moest een grondige selectie uit de verzameling worden gemaakt.Vandaag opent prinses Laurentien aan de overkant van het museum het DickBruna huis met naast een volledig aan Nijntje gewijd speelparadijsje eenoverzicht van zijn oeuvre. Bruna zelf stelde zijn archief beschikbaar, veelmateriaal is afkomstig van het bedrijf Mercis, de bv die Nijntjeexploiteert. Na het Rietveld Schröder Huis heeft het Centraal Museum nueen tweede dependance op naam van een kunstenaar; de jongen uitbovengenoemd fragment heeft zo bezien een status bereikt vergelijkbaar metdie van de complimenteuze meester.

Bosma (49) is samen met de ontwerpster Sherrie Zwail en deeducatiemedewerkers Eveline Reeskamp en Frija Klijn verantwoordelijk voorde inrichting. 'Het werd tijd Dick Bruna ook als kunstenaar neer te zetten.Hij heeft met zijn ontwerpen en tekeningen een tijdsbeeld in kaart gebrachten mede bepaald. Let op het optimisme, de humor. Maar het heeft ook eenautonome kwaliteit. Zuiver in vormgeving en woordkeuze. Nauwgezet,geconcentreerd, uiterst beeldend. Het is bovendien volledig authentiek, hetkomt echt uit hemzelf. Er gaat geen marketinggedachte achter schuil.'

Bruna past met zijn toepassing van heldere lijnen en kleuren eneenvoudige vormen volgens het museum naadloos in de modernistischeHollandse ontwerptraditie - van Rietveld tot Droog Design; 'minimalisme meteen knipoog'. Dat deze schakering van Bruna's werk nogal eens onderbelichtis gebleven, hangt samen met zijn professie: grafisch ontwerper. Bosma:'Dan ben je al gauw verdacht, dan werk je in opdracht. Onzin, natuurlijk.'Bovendien overschaduwde het commerciële succes van Nijntje - als ondermeer Miffy, Nina, Nenchi en Minnin verscheen ze in meer dan veertig talen,de verkoop van de boekjes is de 85 miljoen exemplaren voorbij - wel eensde creatieve prestatie. Zelf vertelt Bruna altijd dat hij zich meer heeftlaten inspireren door bijvoorbeeld de collages van Henri Matisse en hetwerk van Fernand Léger dan door tekeningen van collega-illustratoren.

Niet alleen Rietveld herkende het talent. Bosma diept een vergeeldbriefje op uit een map. De De Stijl-architect J.J.P. Oud schreef aan deBruna-uitgeverij dat hij veel plezier beleeft aan de boekomslagen. 'Ze zijnfrisch, pakkend en in hun eenvoud verduiveld knap.' Het was de tijd datBruna veel omslagen maakte voor de Zwarte Beertjes-reeks, Maigret, deSaint, Havank. Op Lijk halfstok van laatstgenoemde kijkt de speurder DeSchaduw naar de onderste helft van twee benen die rechtsboven de coverbinnen bungelen. Op De man uit de verte prijkt de hoofdpersoon mettropenhelm, zwemband, flippers en schep; de bestemming moet wel het strandzijn.

Bosma grist weer materiaal van de planken. 'Velen zullen dit nog welkennen.' Op posters wordt de Beertjes-serie aangeprezen. 't Is weerpocketweer. Weertje of geen weertje, lees een zwart beertje. Bruna hoeftgeen vliegtuig te tekenen om uit te leggen dat het in de lucht lekkerleest. Een beertje met een boek achter een schuin raam met afgeronde hoekenvolstaat. Het bleef ook bij buitenlanders niet onopgemerkt: een medewerkervan een Brits architectenbureau vroeg na een bezoek aan Nederland bij Brunaeen affiche op van 'lekker lui ligger lazen met een zwarte beirje'.

'Een feest, dit', zegt Bosma. Wat er uiteindelijk aan de overkant isbeland, daar heeft de meester, die zijn archief beschikbaar stelde, zichnauwelijks actief in gemengd. Hij is zo'n tien keer langs geweest, verteltde conservator. 'Hij beperkt zich tot opmerkingen over details.'

Geen misverstand, de trekpleister in het Dick Bruna huis vormtonmiskenbaar het witte meisjeskonijn. De ingang van het voormaligeregentengebouw van de Willem Arntszkliniek is zelfs verderop de straat ingeplaatst, om te voorkomen dat het verkeer dat de hoek omkomt onmiddellijkop rijen wachtenden met buggy's zou stuiten.

Bosma slalomt behoedzaam tussen ladders en gereedschapskisten. Enkeledagen voor de opening komen er nog kabels uit de plafonds, zijn de vitrinesleeg en ruikt het binnen naar verse verf. Maar op de wanden, onder de oudeornamenten in het stucwerk, staren Nijntje en haar verwanten in tekeningde bezoekers al verwachtingsvol aan. Van een zaaltje, waarin straks kanworden voorgelezen, zijn de metershoge wanden gevuld met honderden coversin tal van talen. Verderop staan de computerschermen opgesteld waaropNijntje-spellen zullen draaien. Peuters kunnen een tunneltje door, waarinze met Nijntje de vier seizoenen zullen beleven: sneeuwvlokjes voor dewinter, tulpen voor de lente, de zon voor de zomer, blaadjes voor deherfst; de wereld hoeft voorlopig niet veel ingewikkelder te zijn.

Bosma: 'Daarom is Bruna's taal universeel. Het gaat over dingen diekinderen vanaf twee jaar zo'n beetje aan het ontdekken zijn en leren tebenoemen: de dieren, de kleuren.' Met behulp van een touchscreen met eendigitaal memoryspel kunnen de kinderen straks figuren laten oplichten opeen wand waarop 1300 lampjes zijn gemonteerd.

De teksten in het huis zijn drietalig: Nederlands, Engels en Japans.'Het is nauwelijks voor te stellen wat Nijntje in Japan betekent. Er is eenheel skioord mee ingericht, er zijn hotels, tieners lopen met afbeeldingenop hun rugzak.' De verklaring, volgens Bosma: de tekeningen roepenassociaties op met kalligrafie, de teksten zwemen - met wat goede wil -naar haiku.

Een verdieping hoger, waar panelen voor de ramen het binnenvallendedaglicht smoren om de kwetsbare objecten te beschermen, komt het bredeoeuvre aan bod, en het proces in wording: de eerste schets, de tekening metplakkaatverf op aquarelpapier waardoor de fameuze bibber in het lijnenspelontstaat, het overzetten op transparant papier waaronder de schepper danvervolgens een kleurenpalet kiest, knipt en op karton plakt - zíjn blauw,zíjn rood, zíjn geel, zíjn groen. Bosma: 'Bruna mag dan een uiterstvriendelijke man zijn, hij ziet er zeer streng op toe dat zijn style guide wordt bewaakt - de kleuren, de lijnen, de schreefloze belettering.'

Plannen voor een Dick Bruna huis waren er langer. De tekenaar zelf wasal tevreden met een tentoonstelling en een kleine vaste expositie in hetCentraal Museum - 'een droom kwam uit'. Pas na een financiële injectie vande gemeente Utrecht - vijf ton, bijna de helft van het budget - kon deambitie van het museum worden waargemaakt. Een eerste peiling wijst opjaarlijks 30 duizend bezoekers extra, maar de vorig jaar aangetredendirecteur Pauline Terreehorst meent dat het een conservatieve berekeningis. 'Het zouden er wel 50- of 60 duizend kunnen worden'. Toeristenbureausen touroperators van over de grens kondigen aan dat de Agnietenstraat eenvaste stop in programma's met een rondje Nederland zal worden. Enkeletientallen journalisten uit het buitenland hebben zich aangemeld voor eenverslag, dertig van hen komen uit Japan.

Terreehorst is blij met het Bruna Huis. 'Het is voor mijn tijd bedacht,maar het past mooi in de verbreding die we nastreven. Nee, het is geenspeerpunt in onze activiteiten. Een extraatje, zo zie ik het.'

Met marktonderzoek en beleidsstrategie heeft Bosma zich niet bemoeid.'Het ging mij om de inhoud.' De conservator klimt de trappen op, weer opweg naar Bruna's veilige en vrolijke wereld. 'Eén dag hiertussen, en jekomt helemaal blij thuis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden