Friese Orpheus in onderwateronderwereld

Zal Christoph Willibald von Gluck (1714-1787) zich omdraaien in zijn graf wanneer de komende weken de onderwereld uit zijn Orfeo ed Eurydice wordt getransformeerd in de onderwaterwereld van een Fries binnenmeer?...

'Nee', roepen de makers van Orfeo Aqua in koor. Sterker nog, de opera die aan librettist Ranieri de Calzabigi zijn eenvoud, oprechte menselijke dramatiek en psychologische geloofwaardigheid dankt en aan Von Gluck de levensechtheid en het happy-end, beleeft in hun optiek in de Bombrekken bij Workum een soort homecoming.

'Deze opera, met zijn sobere dramatische handeling, zijn schimmenspel van betoverende geesten en harmonische melodieën, lijkt haast te vragen om de akoestische ruimte van het Friese landschap, een open horizon die meer dan welk decor ook de vereiste rust en sereniteit uitstraalt', zegt studente theaterwetenschappen Janet Feenstra.

Daarnaast is het thema van de mythe van Orpheus en Euridice zo universeel dat ook de Friezen er wel een overlevering van kennen. Feenstra, die aan Orfeo Aqua is toegevoegd als documentatie-specialist, diepte uit de door Ype Poortinga opgetekende Friese volksverhalen zelfs een heuse Friese Orpheus op, een Friese prins die afdaalt in de onderwereld om zijn geliefde terug te krijgen: 'Tsjin myn leafste haw ik ja sein en dêrom sil ik né sizze tsjin alles hwat my keare wol.' (Tegen mijn geliefde heb ik ja gezegd en daarom zal ik nee zeggen tegen alles dat mij wil tegenhouden.)

Verder kent de Friese volksliteratuur, die bol staat van vertellingen over schippers, vissers en de onderwaterwereld een soort Charon, de veerman die in de mythe van Orpheus en Euridice de doden over de Styx, de dodenrivier naar de Hades (onderwereld) voerde. In de Oost-Friese sagen en legenden heeft volgens Poortinga bijna niets zo veel de aandacht getrokken als de overvaart van de zielen van overledenen naar het zogenaamde 'witte eiland', een dodenrijk in een water, vloed of zee.

Geen wonder dus dat de makers van Orfeo Aqua recht willen doen aan een centraal thema in die eigen volksliteratuur en aan Von Glucks streven naar levensechtheid, dat zich manifesteert in simpele contrasten in de natuur, de afwisseling van dag en nacht en van leven en dood van de personages. Regisseur Jos Thie, artistiek leider van het Friestalige beroepsgezelschap Tryater: 'Von Gluck streefde ernaar de opera zijn natuurlijkheid terug te geven. Wij nemen dat nog letterlijker door de opera bij zonsopgang in de natuur te spelen. Daardoor komen muzikale betekenis, thema, inhoud en artistieke doelstelling van de componist optimaal tot hun recht.'

Van de man achter theaterproducties als het stadionspektakel Abe! en de Oerol-bewerking van Ibsens Peer Gynt in de duinen van Terschelling, is bekend dat hij de uitdaging niet schuwt. En dus wordt Orfeo Aqua, met de Slachtemarathon en de Friese Pelgrimage onderdeel van het vijfjaarlijkse Frysk Festival, op en in het water uitgevoerd. Is er over water liefst driehonderd ton staal aangevoerd om decor en tribune te bouwen. En worden de in totaal vijftienduizend bezoekers midden in de nacht per trein naar de lokatie gebracht om de overgang van donker naar licht te kunnen ondergaan.

Symbolischer plek dan de Bombrekken - aan de spoorlijn Leeuwarden-Stavoren - kan haast niet. Het natuurlijk decor van het openluchttheater Orfeo Aqua is ontstaan tijdens de Allerheiligenvloed van 1570, waarbij een derde tot de helft van de Friese bevolking verdronk. Voor die vloed was het water een veenlandschap met moerassen. Thie: 'Euridice komt uit het water waar de resten van nederzettingen nog op de bodem liggen.'

Het water bovendien dat de bedenker van Orfeo Aqua, musicus en dirigent Hoite Pruiksma, kent als zijn broekzak. Als slagerszoon in Workum bracht hij per boot vlees naar afgelegen boerderijen. Pruiksma: 'Zingen en acteren komen hier organisch bij elkaar. Je moet in dit landschap niet met tien olifanten over het water denderen.

'Het publiek ziet alleen maar water, drie solisten , twintig leden van het koor en 23 leden van het orkest. That's all! Dat is microscopisch in zo'n gigantisch decor als Friesland is. Die bescheidenheid past ook in de Friese cultuur. Onze grootste opdracht is dat zowel de mensen als de omgeving bij Orfeo Aqua betrokken raken. We laten de natuur de natuur en maken er een Friese volksvertelling van. Prachtig!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden