Frans Halsmuseum weent om verloren gewaande Johannes

De veilingmeester van Sotheby's zet het schilderij donderdagochtend in op 180 duizend pond, bijna zes ton. Binnen een minuut gaat het naar anderhalf miljoen en nog eens een minuutje later wordt Johannes de Evangelist afgehamerd op 1,75 miljoen pond, 5,8 miljoen gulden....

Van onze correspondent

Bert Wagendorp

LONDEN

Johannes was volgens de veilingcatalogus eigendom van 'een dame'. Die dame had dus een mooie dag. Maar in Haarlem, in het Frans Halsmuseum, werden de berichten uit Londen ontvangen met geween en gekners van tanden: Johannes, beseften ze daar, zal niet terugkeren aan de boorden van het Spaarne.

Johannes de Evangelist is een schilderij van de Haarlemse schilder Frans Hals (circa 1583-1666). Hals schilderde het rond 1625, als onderdeel van een serie van de vier evangelisten. In 1773 kocht de tsarina Catharina II de vier schilderijen en hing ze in de Hermitage in St. Petersburg. In 1959 werden Lucas en Mattheüs ontdekt in de opslagruimte van een museum in Odessa. Een paar jaar later kwam Marcus boven water in Italië.

Maar Johannes bleef zoek. Het laatste teken van leven dateerde uit 1812, toen het schilderij samen met de andere drie evangelisten door tsaar Alexander I naar de Krim werd gebracht, ter decoratie van kerken aldaar.

En opeens dook het doek op in Londen, bij Sotheby's. Aanvankelijk gingen experts van het museum ervan uit dat het een werk betrof van Hals' tijdgenoot Jan de Bray, maar nader onderzoek wees uit dat het de verdwenen Johannes was.

Op dat moment, ongeveer een week geleden, gingen in het Frans Halsmuseum alle alarmbellen rinkelen. Twee experts van het museum, Pieter Biesboer en Ella Hendriks, reisden spoorslags naar Londen, om het werk aan nader onderzoek te onderwerpen. Ook hun bevinding luidde: geen twijfel mogelijk, dit is Hals' Johannes de Evangelist.

Kopen dus. Alleen: waar haalde het museum zo snel de benodigde fondsen vandaan? De gemeente Haarlem toonde zich enthousiast, de Vrienden van het Museum waren bereid tot een extra donatie uit het fonds bijzondere aankopen, in het budget oude kunst van het museum zat ook nog wat geld en de Vereniging Rembrandt wilde misschien ook meebetalen.

Het museum nam contact op met een Nederlandse kunsthandelaar, die gevraagd werd een poging te doen het stuk te bemachtigen. Fundraising zou vervolgens het benodigde geld moeten opleveren om het schilderij van de handelaar te kopen. Directeur Derk Snoep van het museum: 'We hoopten dat het voor de geschatte verkoopprijs weg zou gaan. Ik denk dat we uiteindelijk zelfs twee miljoen bij elkaar hadden kunnen krijgen.'

Veel te weinig dus, bleek gisteren, tot grote teleurstelling van Snoep. 'Het is vreselijk jammer. Voor onze collectie was dit een sleutelwerk. Uit kunsthistorisch oogpunt is het een absoluut topstuk, vooral omdat het een genre is dat in het werk van Hals vrijwel niet is vertegenwoordigd. Het had schitterend gestaan in de context van onze Hals-verzameling.'

Ontmoedigend, zo mag je de 'schokkend' hoge prijs die de Johannes opbracht wel noemen, vindt Snoep. 'Dat je als Frans Halsmuseum, met zo'n collectie, niet in staat bent zo'n werk aan te kopen, is moeilijk te aanvaarden. Ook omdat je weet dat dit een zeldzame kans was, dat er bijna een einde aan dit soort mogelijkheden is gekomen. Er komen vrijwel geen Halsen van hoge kwaliteit op de markt.'

Snoep denkt dat alleen ingrijpende maatregelen Nederlandse musea in staat zullen stellen schilderijen als de Johannes aan te kopen. 'Een week om het geld bij elkaar te krijgen is natuurlijk veel te kort. Eigenlijk zou er een staatsfonds moeten komen, dat zo groot is dat je ogenblikkelijk een beslissing kunt nemen. Komt zoiets er niet, dan zullen stukken van deze kwaliteit nooit meer in Nederland terechtkomen.'

Degene die wel voldoende contanten had om het werk aan te kopen, wenst volgens Sotheby's 'absoluut anoniem' te blijven: de Evangelist Johannes dook even op, en gelijk weer onder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden