Beeldende kunst Frans Hals Museum

Frans Hals Museum exposeert controversieel schilderij dat teruggaat tot racistische moord in Mississippi

Het is een zomers tafereel. Een blond jongetje met roze wangen, zijn huid lijkt doorschijnend in het zonlicht. Dit schilderij van Hamishi Farah is vanaf zaterdag 29 september te zien in het Frans Hals Museum. Hoe zoetsappig het ook oogt, het portret is omstreden. Het verhaal erachter leidt naar een tweede, nog controversiëler schilderij en een racistische moord. Hier volgt een reconstructie van de ontstaansgeschiedenis van het schilderij, met – waar mogelijk – commentaar van betrokkenen.

Hamishi Farahs antwoord op Open Casket: Representation of Arlo (2018). Beeld Hamishi Farah & Arcadia Missa

16 maart 2017, New York

De Whitney Biënnale in New York is feestelijk geopend. Deze tweejaarlijkse tentoonstelling biedt een overzicht van recente Amerikaanse kunst, waar de internationale kunstwereld op afkomt. Een van de getoonde werken is Open Casket, een schilderij uit 2016 van de Amerikaanse schilder Dana Schutz (42). Met grove verfstreken schilderde zij een dood kind, zijn gezicht is verminkt. Schutz baseerde het beeld op de foto’s van en getuigenissen over de moord in 1955 in Mississippi op de zwarte tiener Emmett Till, een gruwelijke gebeurtenis die een cruciale rol speelde in de opkomst van de burgerrechtenbeweging.

De eerste besprekingen van de Whitney Biënnale zijn positief. Roberta Smith van The New York Times is verheugd over de ‘adembenemende diversiteit’ van de tentoonstelling. Een van de werken die Smith kan waarderen is Open Casket van Dana Schutz: ‘Ze (Schutz, red.) laat niet zozeer zijn wonden zien, als wel de pijn die het doet om ernaar te kijken.’

Augustus 1955, Money, Mississippi

De 14-jarige Emmett Till uit Chicago logeert in de zomervakantie bij zijn familie in een dorp in Mississippi. Samen met zijn neef en kinderen uit de buurt gaat hij snoep kopen bij een plaatselijke kruidenier. Wat er precies in de winkel gebeurt is niet duidelijk, maar kruideniersvrouw Carolyn Bryant vertelt haar man dat de zwarte jongen haar heeft aangeraakt en met haar probeerde te flirten. Een paar nachten later rijden Roy Bryant en zijn halfbroer J.W. Milam naar het huis van Tills oom, waar de jongen logeert. Ze nemen hem mee, mishandelen en vermoorden hem. Ze verzwaren zijn levenloze lichaam en gooien het in een rivier. Drie dagen later wordt het lijk gevonden.

De 14-jarige Emmet Till ligt opgebaard in een open kist, Chicago, september 1955 Beeld AP Photo/Chicago Tribune

Tills moeder Mamie haalt het lichaam van haar dode zoon terug naar Chicago. Ze laat hem opbaren in een open kist. De  wereld moet zien wat haar zoon is aangedaan, zegt ze. Op 15 september 1955 publiceert Jet Magazine, een op Afro-Amerikaanse lezers gericht blad, huiveringwekkende foto’s van Till. Het hele land volgt daarna de rechtszaak tegen Bryant en Milam. Beiden worden een week later vrijgesproken, door een jury van louter witte mannen.

De jury in de rechtszaak tegen Bryant en Milar, Mississippi 1955. Beeld Bettmann Archive

Enkele jaren later geven Bryant en Milam toe dat ze Till hebben vermoord, de zaak wordt echter niet heropend. Dat gebeurt pas deze zomer  (2018), als blijkt dat Carolyn Bryant, die inmiddels Carolyn Donham heet, heeft erkend dat ze destijds heeft gelogen: ‘Niets wat die jongen heeft gedaan kan ooit rechtvaardigen wat er met hem is gebeurd.’

Roy Bryant en J.W. Milam met hun echtgenotes, nadat ze zijn vrijgesproken van de moord op Emmet Till, Mississippi 1955. Beeld Bettmann Archive

De moord op Till was slechts een van de vele racistische moorden in het zuiden van de VS, maar de golf van verontwaardiging die erop volgde, mede veroorzaakt door de verspreide foto’s, werd een belangrijke factor in de strijd voor burgerrechten. De foto van Mamie Till die rouwt bij het lichaam van haar zoon, gemaakt door de zwarte fotograaf David Jackson voor Jet Magazine, zette Time op de lijst van de honderd meest invloedrijke afbeeldingen aller tijden. De open kist waarin Till was opgebaard is tegenwoordig te zien in het Smithsonian National Museum of African American History and Culture in Washington.

16 maart 2017, Melbourne

Kunstenaar Hamishi Farah (27) ziet de foto van het schilderij van Dana Schutz voorbijkomen in zijn Instagram-feed. Farah, zoon van een Australische moeder en een Somalische vader, is geschokt. Hij reageert  op Instagram, ‘trillend van woede’, schrijft hij: ‘Een witte vrouw gaat geld verdienen door het naschilderen van een 14-jarige zwarte jongen die was vermoord omdat een witte vrouw zei dat hij naar haar keek.’

In dat Instagram-bericht gebruikt hij een argument dat hij in een  telefoongesprek met de Volkskrant  herhaalt: Dana Schutz zou moeten begrijpen wat het effect van een schilderij kan zijn. ‘Het is genant dat ze haar eigen vak niet begrijpt’, zegt hij, ‘dat zo’n prominente figuratieve schilder zo onwetend is van de waarde van representatie. Ik ben het zat dat zwart leed een onderwerp is voor beeldende kunst.’ Voor Farah maakt hoe het schilderij van Schutz eruitziet niet uit, ook het verdere oeuvre van Schutz speelt geen rol: ‘Het gaat om de achtergrond van de kunstenaar, het gaat om een witte vrouw.’

17 maart 2017, New York

De Amerikaanse kunstenaar Parker Bright gaat uit protest pal voor het schilderij Open Casket in het Whitney Museum staan. Op de achterkant van zijn T-shirt staat ‘Black Death Spectacle’, op de voorkant  ‘Lynch Mob’ met een streep erdoor. Parker filmt zijn protest en gaat ermee live op Facebook.
‘Dit schilderij is een onrecht jegens de zwarte gemeenschap’, zegt de zwarte kunstenaar. ‘Niemand zou iets mogen verdienen aan een dood zwart lichaam. Vooral niet nu, tijdens de Black Lives Matter-beweging.’ Hij gaat in gesprek met bezoekers van de tentoonstelling: ‘Vindt u dat een witte vrouw zou moeten verdienen aan de dood van een zwarte jongen?’ Bright speculeert wat de verkoop van het schilderij zou kunnen opleveren; Schutz’ werk wisselt op veilingen soms voor tonnen van eigenaar. Zijn actie krijgt bijval, tientallen anderen probeerden het schilderij de eerste dagen van de biënnale uit het zicht te houden.

21 maart 2017, New York

Het protest zwelt aan. Een groep zwarte activisten, onder wie kunstenaars, schrijvers en academici, schrijft een open brief aan de samenstellers van de biënnale. Ze willen dat het schilderij van de muur wordt gehaald en vernietigd. Kunstenaar Hannah Black heeft de brief opgesteld, ze schrijft: ‘Het is niet Schutz haar onderwerp’, het schilderij noemt ze ‘onnodig kwetsend’. Parker Bright ondersteunt de brief van Hannah Black, net als Hamishi Farah: ‘We hoopten dat de stemmen van zwarte kunstenaars zwaar zouden wegen in deze kwestie.’

Kunstenaars, curatoren en kunstliefhebbers reageren verdeeld. Opiniemakers rekenen het de briefschrijvers aan dat zij het First Amendment van de Amerikaanse grondwet schenden: hoe durven zij de vrijheid van meningsuiting te beperken? Maar aan de andere kant:  vallen de protesten tegen Open Casket niet onder precies diezelfde vrijheid? Het Whitney Museum besluit het schilderij niet van de muur te halen.

Kunstenaar Parker Bright protesteert bij Dana Schutz' gewraakte Open Casket, New York, maart 2017

Witte Amerikaans critici gaan bij zichzelf te rade: hadden zij zich in Open Casket vergist? In het debat neemt criticus Calvin Tomkins van The New Yorker  het op voor Schutz. Hij bezocht Schutz’ atelier en wijst erop ‘dat kunstenaars hun onderwerpen vaak niet bewust kiezen. De zestig jaar oude moord op Emmett Till nam Dana Schutz in zijn greep en zij worstelde met (en tegen) haar neiging om die te schilderen.’ New York Times-criticus Roberta Smith is voorzichtiger. Volgens haar heeft de schilder zich aan een Amerikaans onderwerp gewaagd: ‘haatdragend giftig wit racisme’. Smith stelt de open vraag: ‘Van wie is dat onderwerp?’

Ook Schutz laat van zich horen. Het schilderij is niet te koop, laat ze weten. Ze heeft dit onderwerp gekozen omdat ze parallellen zag met het recente politiegeweld tegen zwarte mensen in de VS. En nee, ze weet niet hoe het is om zwart te zijn in Amerika, maar, zegt ze in een verklaring: ‘Ik weet wat het is om moeder te zijn.’ Voor Schutz is ‘kunst een ruimte voor empathie’, ze heeft zich verplaatst in de emoties van Emmett Tills moeder.

Zo verdedigt ze zich met dezelfde argumenten die haar aanklagers gebruiken: haar identiteit. Het is wellicht de enige optie, nu haar schilderij onderwerp van identiteitspolitiek is geworden. Dat ze refereert aan haar empathische vermogen ergert haar tegenstanders. Waar is haar empathie met degenen die vinden dat het schilderij van de muur moet?

11 Juni 2018, LISTE, Basel

Hamishi Farah presenteert zijn jongste schilderij, Representation of Arlo, op de kunstbeurs LISTE in Basel. De gehele presentatie van zijn Londense galerie Arcadia Missa is ingericht met portretkunst door zwarte kunstenaars. Er hangen drie schilderijen van Farah, alle gebaseerd op afbeeldingen of videobeelden die hij op internet vond.
Dat geldt ook voor Arlo, het jongetje is de zoon van Dana Schutz. Farah vond de foto op de Instagram-pagina van Schutz’ partner: ‘Die was toen nog openbaar.’ Farah reageerde op de verdediging van Schutz en de verwijzing van haar moederschap: ‘Het was mij meteen duidelijk wat hier op het spel stond, hoe ik kon herdefiniëren wat representatie betekent in de schilderkunst.’ Vandaar de titel Representation of Arlo. De verdediging van Schutz vond hij zwak, zegt hij. Het verhaal van Emmett Till gaat niet over moederschap, maar over racisme en geweld: ‘Dat maakt het verhaal historisch juist zo belangrijk.’

Wat Farah door Arlo te schilderen wilde blootleggen, is een dubbele moraal, zegt hij: ‘De kunstwereld is uitzonderlijk wit, elk gesprek over racisme stuit daarom al snel op white fragility.’ Die term, witte kwetsbaarheid, is gemunt door socioloog Robin DiAngelo, die heeft beschreven hoe ongemakkelijk witte mensen worden bij het onderwerp racisme. Witte mensen onderschatten volgens DiAngelo (die zelf wit is) structureel de heersende racistische machtsstructuren. Ze kunnen daardoor niet adequaat reageren, ze worden defensief.

15 juni 2018, Berlijn

Het gezaghebbende Duitse cultuurtijdschrift Monopol wijdt online een bespreking aan Farah’s schilderij.  Het blad verbergt Arlo’s ogen onder een zwarte censuurbalk. ‘Kunst als wraak’, is de titel van de negatieve bespreking. Galeriehouder Rózsa Farkas van galerie Arcadia Missa reageert op Instagram: ‘Goed gedaan @monopolmagazin, jullie zijn het meest racistische tijdschrift van het jaar. Het zegt veel hoe iedereen opkwam voor de vrijheid van meningsuiting om Schutz’ Open Casket te verdedigen, maar dat Monopol het nodig vindt om een schilderij van een wit kind door een zwarte kunstenaar te censureren.’ Het bericht levert bijna vijfhonderd likes op. Het lijkt erop dat Farah zijn punt heeft gemaakt.

Ook i-D (het platform van uitgeverij Vice) vindt dat. In een artikel over de kwestie schrijft i-D: ‘Hamishi Farahs schilderij van Dana Schutz’ zoon zet de white fragility van de kunstwereld te kijk.’ De auteurs wijzen er op dat een paar maanden na de protesten tegen de Whitney Biënnale het Guggenheim Museum in New York wel overging tot censuur en een tentoonstelling aanpaste: twee kunstwerken zouden te dieronvriendelijk zijn. ‘De dubbele moraal gaat verder dan alleen het mensenrijk.’

Monopol-hoofdredacteur Elke Buhr licht de Volkskrant telefonisch het standpunt van haar tijdschrift toe. De redactie was van mening dat het portretrecht van Dana Schutz’ zoon werd geschaad. Niet juridisch gezien, maar ‘moreel’. Dat balkje was een slechte oplossing, vond zij, een dag na publiceren ging de afbeelding van Farah’s schilderij offline.

Een foto van Open Casket plaatste Monopol wel. Volgens Buhr niet vanwege een dubbele moraal: ‘Het gaat niet om de kleur van het kind, het gaat erom dat de foto van Emmett Till een publieke afbeelding was, die in de pers verscheen op verzoek van de moeder. Dat is een wezenlijk verschil.’ Dat de foto van Arlo uit een openbaar Instagram-account kwam, had Farahs galerie de redactie van Monopol niet duidelijk gemaakt, zegt Buhr.

Alsnog heeft ze bezwaren tegen Farahs schilderij: ‘Het is griezelig en bedreigend om iemands kind te schilderen als reactie op het schilderij van Emmett Till. Ik ken zijn (Farahs, red.) argumentatie, maar dit is een kind, geen discours.’ Ze zegt dat het lastig is om je te verdedigen als je van racisme wordt beschuldigd. ‘Het maakt niet uit wat ik zeg, die argumenten van white privilege en white fragility komen altijd terug. Ik heb zelf drie kinderen, twee hebben een donkere huid. Moet ik hen het woord laten doen als het hierover gaat?’

Emmett Till, kort voor de lynching in 1955, en zijn moeder Mamie. Beeld AP

September 2018, Haarlem

Het schilderij Representation of Arlo krijgt een plek in de tentoonstelling Ruis! Frans Hals, Anders in het Frans Hals Museum in Haarlem. Curator Melanie Bühler zocht naar hedendaagse voorbeelden van kunstenaars die breken met de regels van portretkunst (zie kader). Ze nodigde Farah uit vanwege de schilderijen waarmee hij reageert op beelden die viraal gingen op internet. Na de uitnodiging vertelde hij dat een schilderij wilde maken van de Instagram-foto van Arlo: ‘Ik moest even slikken toen ik dat hoorde. Het is wel heftig, het gaat rechtstreeks in op de controverse rondom Open Casket.’

Toch wil ze het schilderij graag laten zien. Bühler vat het niet op als wraak: ‘Ik vind het mooi dat deze discussie binnen de schilderkunst wordt gevoerd, dat het in het medium van de verbeelding blijft.’ Het kunstwerk gaat volgens haar over toe-eigening. ‘Wie mag je afbeelden? En wat is jouw positie daarin?’ Farahs vorm van toe-eigening vindt ze geoorloofd: ‘Ik heb begrepen dat de afbeelding van een openbaar Instagram-account komt. Dat vind ik een sterk argument, de afbeelding was al in de openbare ruimte.’

Het is onbekend waar Open Casket zich bevindt. Het lijkt onwaarschijnlijk dat de kunstenaar het ooit nog tentoon wil stellen. Dana Schutz heeft zich in de media niet uitgelaten over Representation of Arlo. Haar galerie laat weten dat ze niet bereikbaar is voor een reactie. Als Farahs schilderij een antwoord is op Open Casket , is het de vraag hoe dit gesprek en deze geschiedenis een vervolg krijgen. In verf?

Expositie over de regels van portretkunst

De tentoonstelling Ruis! Frans Hals, Anders is vanaf zaterdag te zien in het Frans Hals Museum op de locatie Hal (voorheen Museum De Hallen) aan de Grote Markt in Haarlem. De tentoonstelling van hedendaagse portretkunst past in het recente beleid van het museum. Het onderwerp van de tentoonstelling, namelijk het bevragen van de regels van de portretkunst, houdt verband met het oeuvre van schilder Frans Hals (1582-1666). Curator Melanie Bühler: ‘Frans Hals schilderde ook portretten van mensen uit de lagere klasse, daarmee veranderde hij de regels van de portretkunst. En ook stilistisch rekte hij de regels op, zijn schildertechniek is veel vrijer en losser.’

Ruis! Frans Hals, Anders, met o.a. Nicole Eisenman, Hamishi Farah, Jacqueline de Jong en Gillian Wearing, Frans Hals Museum locatie Hal, Haarlem, T/M 27/01/2019

LEES OOK 

Over culturele toe-eigening

Is culturele toe-eigening een hysterische term die kruisbestuiving criminaliseert en de artistieke vrijheid beperkt? Of hebben de boze internet-hordes een punt?

Over witte kwetsbaarheid

Van der Leeuwlezing van Sunny Bergman: 'De witte blik is ook gekleurd' 

Over racisme

Een ongemakkelijk gesprek over racisme met Anousha Nzume

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.