Frankrijks grootste patriot

'GESCHIEDENIS?' Matisse schudt zijn hoofd. 'Wie heeft er behoefte aan geschiedenis? Ik schreef mijn Notes pour un peintre en was druk bezig Harmonie rouge te schilderen toen kapitein Scott op weg ging naar Antarctica....

In zijn roman Matisse's War geeft de Britse auteur Peter Everett een zeer nauwgezette beschrijving van de wederwaardigheden van een aantal vooraanstaande Franse kunstenaars tussen 1939 en 1945. Maar zo consciëntieus als Everett de historische werkelijkheid tegemoet treedt, zo onverschillig staat zijn belangrijkste personage, de schilder Henri Matisse, tegenover diezelfde historische feiten.

Gedurende de vier jaren van bezetting of Vichy-bewind houdt Matisse zich volledig afzijdig. Hij maakt geen gebruik van de mogelijkheden om het land te ontvluchten ('Als iedereen van waarde Frankrijk verlaat, wat zal er dan van Frankrijk overblijven?'), laat zich tijdens de oorlog niet tot collaboratie verleiden, maar neigde ook absoluut niet tot enige vorm van verzet. Zelfs als zijn dochter, Marguerite, wegens ondergrondse activiteiten wordt gevangengenomen en door de Gestapo gemarteld, blijft de grote kunstenaar zwijgen.

Als hij na haar vrijlating een tijdlang niets van haar hoort, laat hij zich in een brief aan een collega-schilder ontvallen dat zij waarschijnlijk gewoon moe is en hem niet ongerust wil maken. Matisse ongerust over zijn medemensen, zijn eigen kind zelfs? Weinig kans. De meester heeft wel andere dingen aan zijn hoofd. Hij blijft doorwerken aan zijn schilderijen, zo goed en zo kwaad als zijn gezondheid dat hem toestaat.

Matisse's tegenvoeter in het boek is de dichter Louis Aragon, die als communist niet aarzelt een leidende positie in het verzet in te nemen. Ironisch genoeg beschouwt Aragon Matisse, wiens biografie hij later zal schrijven, als Frankrijks grootste patriot, juist omdat hij zich niets heeft aangetrokken van alles wat er om hem heen gebeurde, maar gewoon is doorgegaan met datgene waartoe hij op aarde was: voortschilderen in de grote Franse traditie.

Matisse's War volgt de gedachten en activiteiten van Matisse en Aragon, en beschrijft ze consequent in respectievelijk de tegenwoordige en de verleden tijd. Daarnaast figureert er, meer op de achtergrond, een groot aantal andere vooraanstaande kunstenaars, zoals de schrijfster Elsa Triolet (Aragons Russische echtgenote en schoonzuster van de dichter Vladimir Majakovski) en groten als Pablo Picasso, François Mauriac, Simone de Beauvoir, Tristan Tzara, Albert Camus, André Breton, Robert Capa en Martha Gellhorn.

Met alle gedachtenspinsels en dialogen die Everett in zijn boek presenteert, biedt Matisse's War een heel inzichtelijk beeld van het sociale en artistieke klimaat in Frankrijk gedurende de Tweede Wereldoorlog. Door al zijn beroemde vrienden en kennissen te noemen - en en passant zijn kennis over schrijvers als D.H. Lawrence of Marcel Proust te etaleren - lijkt Matisse soms wel aan een hogere vorm van name-dropping te doen. Maar het is nu eenmaal een feit dat de genoemden elkaar kenden en uitgesproken meningen over elkaar hadden; het mag dan enigszins irriteren, maar overdreven is het niet.

Het lijdt geen twijfel dat aan Everetts boek gedegen onderzoek ten grondslag ligt. De schrijver zal niet gauw op historische onjuistheden worden betrapt, en al helemaal niet van het onbenullige soort dat de criticus van The Observer meende te ontdekken. Deze beschuldigde Everett ervan de Japanse aanval op Pearl Harbor een jaar te vroeg te hebben laten plaatsvinden; maar wie pagina 157 erop naslaat kan constateren dat de auteur de strijd in de Pacific en detail correct weergeeft.

Nee, met de historische betrouwbaarheid zit het wel goed. Meer twijfel wekken de dialogen, waarin veel historische gegevens zijn verwerkt. Het zijn dikwijls nogal toneelachtige gesprekken, die gebukt gaan onder een onnatuurlijke overdaad, omdat niet alleen de gesprekspartner maar ook de lezer moet worden ingelicht.

Bovendien laat Everetts waarheidsgetrouwheid zich moeilijk combineren met iets als spanning, waar een roman maar moeilijk buiten kan.

De Tweede Wereldoorlog levert een soort plot, maar daarmee wordt Matisse's War toch geen echte roman en het blijft onduidelijk waarom Everett - nogal halfhartig - voor deze fictionele vorm heeft gekozen.

Matisse's War is een onderhoudend documentair boek, waarin we alles lezen over Goethe's eik in kamp Buchenwald, Camus persoonlijk het metaforische karakter van La Peste uitlegt, Man Ray foto's maakt met behulp van zijn bril omdat hij zijn cameralens is vergeten en aan de hand van Gertrude Stein het nauw verhulde antisemitisme van het Franse verzet aan de kaak wordt gesteld.

Hans Bouman

Peter Everett: Matisse's War.

Jonathan Cape, import Nilsson & Lamm; 332 pagina's; * 49,30.

ISBN 0 224 04483 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden