RecensieDe kosmische komedie

Frank Westerman slaat een brug tussen hemel en aarde ★★★☆☆

In De kosmische komedie slaat journalist en auteur Frank Westerman een brug tussen hemel en aarde. Met zijn pessimistische blik op het heelal toont hij zich niet alleen nieuwsgierig naar verre planeten en mysterieuze zwarte gaten, maar roept hij ook indringende vragen op over goed en kwaad.

null Beeld Querido
Beeld Querido

Met dit boek, zo legt Westerman uit aan een gesprekspartner, wil hij reiken naar het hogere. ‘Figuurlijk, maar ook letterlijk. De hemel is allang geen onneembare grens meer. Nog even en de mensheid zal zichzelf uitroepen tot ‘interplanetaire soort’, eentje die op en neer reist tussen de aarde, de maan en Mars.’

Het is een missie die hij optekent in losse anekdotes die gaandeweg steeds meer in verband komen te staan. Is de historische wetenschapper Galileo eerst slechts iemand die de ware plaats van de aarde in de kosmos blootlegt, twee hoofdstukken later staat hij plots symbool voor Westermans eigen ambitie om te ontwarren welke weerslag de hemel boven ons hoofd heeft op het leven van alledag.

Bij zijn poging om het heelal te verengen tot de menselijke maat duikt één ding steeds opnieuw op: dat radiosterrenwacht Westerbork, waar astronomen radiosignalen uit het heelal verzamelen, op de plek ligt van voormalig Kamp Westerbork, vanwaar Joden in de Tweede Wereldoorlog vertrokken richting de dood.

Toeval natuurlijk, maar Westerman kan niet anders dan beide bezien in elkaars licht, als een soort kosmische Dr. Jekyll en Mr. Hyde. ‘Als tegenpolen van goed en kwaad hebben ze elkaar nodig om uit te blinken in verhevenheid en laagheid, om dezelfde reden waarom God niet kan bestaan zonder de duivel’, schrijft hij.

Pessimistische blik

Met dat inzicht legt Westerman de basis voor wat vooral een pessimistische blik op de kosmos blijkt. Eentje waarin ruimtevaart dient om te ontsnappen aan onze aardse misère. En waarin het verdacht is te vieren dat het internationale ruimtestation ISS een zeldzaam baken van vredige samenwerking is, omdat het ook tussen ‘duizenden spionagesatellieten hangt die de wereldbevolking gevangen houden in een net van achterdocht.’

Het is een visie die uiteindelijk leidt tot het idee dat we alleen eerlijk zijn over onze ware aard wanneer we aan de positieve boodschap die de Voyager-sondes meebrachten naar de ruimte – mooie muziek, foto’s van lachende mensen – een ijzingwekkend postscript toevoegen, verzonden door de radioschotels van Westerbork: de namen van alle 102 duizend Joden die via het gelijknamige kamp hun ondergang tegemoetgingen.

Steeds weer keert Westerman in zijn bespiegelingen terug naar het religieuze en mijmert hij over God en moraliteit. ‘Sterrenkijken zet aardse zekerheden op losse schroeven’, schrijft hij. ‘Wanneer hemel en hel zoek zijn geraakt en niemand die twee nog weet te lokaliseren, waar meet je dan nog goed en kwaad aan af?’ Het is een traditionele blik op moraliteit uit naam van religie, terwijl er toch voldoende filosofen zijn die hebben opgetekend dat het ook zónder kan.

Westerman snapt weinig van de ‘doorsneesterrenkundigen’ die religie zo gemakkelijk afserveren, en hij schampert over de gevoelens van nederigheid en onbeduidendheid die het onmetelijke heelal bij hen oproept. Hij onderschrijft nog dat het bekijken van onze planeet in kosmisch perspectief de onderlinge verschillen verkleint, en bijvoorbeeld bij voormalige astronauten het gevoel aanzwengelt dat we zuinig moeten zijn op de aarde. Maar dat de kennis dat we leven op een betekenisloos klompje in een kosmische buitenwijk sommige mensen ook sterkt in het idee dat er geen goddelijke boodschap of ingebakken betekenis schuilt in het heelal, laat hij onbenoemd. Terwijl juist dát toont hoe een leven los van God, hemel, hel of opgelegde moraliteit is wat we er zelf van maken. Als het uitgestrekte kosmische canvas waarop we leven betekenisloos is, als niets wat we doen intrinsiek belang heeft, is het enige van belang immers wat we kiezen om te doen.

Heerlijke observaties

Gelukkig maakt het voor de rest van De kosmische komedie weinig uit of je wel of niet met Westerman op één lijn zit. Het boek staat vol heerlijke observaties die in je hoofd blijven rondzingen, zoals wanneer hij schrijft over de vingertoppen van Galileo, die worden bewaard in een museum in Florence: ‘[Hiermee] hield Galileo de telescoop vast waardoor hij naar de Melkweg tuurde – en zag dat die niet uit melk bestond.’

Westerman kan betoverend schrijven. Meedeinend op zijn proza, waarin hij strooit met smakelijke woorden als ‘uitspansel’ en ‘praalzuchtig’, leert hij de lezer ongemerkt van alles over het heelal: van het begin van alles in de oerknal tot spectaculaire supernova’s, de gewelddadige doodsklap van zware sterren.

Frank Westerman: De kosmische komedie. Querido; 284 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden