Frank Ketelaar is een scenarist naar het leven

Op het tweede gezicht: Frank Ketelaar

Half Nederland is in de ban van 'Klem', de televisieserie waarin een pas vrijgelaten zware crimineel het pad kruist van een brave belastinginspecteur. De levensechte thriller is ontsproten aan het brein van scenarioschrijver en regisseur Frank Ketelaar. Die kan bogen op een leven vol materiaal voor een goed script.

Scenario's draaien om de kunst van het ritme, vindt hij. Ritme is alles. Dat moet je aanvoelen. Het is als met muziek. Beeld Aurélie Geurts

Hij is het wandelend bewijs dat je van lezen leert schrijven. Hij was een kind, 8, 9 jaar - ouder was hij niet en hij las de Ilias in de vrije parafrase van dr. Onno Damsté. Schitterend boek. Macht en menselijkheid, overwinning en ondergang - alle markante momenten uit het bestaan zitten erin. Zo heeft scenarioschrijver en regisseur Frank Ketelaar (1960) duizenden verhalen opgeslagen in zijn achterhoofd. Al de boeken die hij heeft gelezen resoneren mee. Hij drukt als het ware op een knopje en er komt iets uit.

Zijn nieuwe televisieserie Klem is een weergaloos succes. De tweede reeks afleveringen was al door BNN-VARA besteld nog voordat de dramaserie vorige maand begon. Al drie weken lang kijken op donderdagavond bijna anderhalf miljoen mensen naar... tja, naar wat? De scenarioschrijver Ketelaar vindt dat je het thema van een televisiedrama in één zin moet kunnen samenvatten. Overspel bijvoorbeeld, de serie die in 2011 startte en waarvoor hij een van zijn twee Gouden Kalveren kreeg, ging over de vrouw van een officier van justitie. Ze wordt verliefd op de advocaat van de tegenpartij. Tel uit de verwikkelingen. 'Een mooi persoonlijk verhaal, met een zweem van maatschappelijke actualiteit', zegt Robert Kievit, mediadirecteur van BNN-VARA. Met Kievit ontwikkelde Ketelaar de plots en personages van zowel Overspel als Klem.

In Klem probeert een zware crimineel na acht jaar bajes zich op een recht pad te houden te midden van de gegoede burgerij van Amsterdam-Zuid. Pas over zeven weken, na de tiende aflevering valt het doek, maar het lijkt erop dat misdadiger Marius - een rol van Jacob Derwig - de voorbeeldige hoofdambtenaar der belastingen Hugo (Barry Atsma) meesleept in een vrije val. Het is een thriller en tegelijk is het een sociaal drama. Amsterdam-Zuid is een kakbuurt, maar het heeft ook barretjes en lunchrooms waar de penoze op de Vespa komt voorrijden. Het straatbeeld kan er plotseling bloedrood kleuren. Vastgoedhandelaar Willem Endstra lag op de stoep van de Apollolaan en advocaat Evert Hingst zeeg ineen in de Gerrit van der Veenstraat. Het kan in Zuid zomaar gebeuren dat een zware jongen wordt omgelegd terwijl jij met je kinderwagen op weg bent naar de traiteur.

1960 Geboren in Amsterdam
1991 Afgestudeerd aan de Filmacademie in Amsterdam
1996 Tv-serie Bij ons in de Jordaan
2006 Tv-serie Vuurzee
2010 Tv-serie Overspel
2012 Musical Hij gelooft in mij
2013 Tv-bewerking De Prooi
2015 Film Publieke Werken
2017 Tv-serie Klem
2017 Film Het Verlangen

Slotermeer

Frank Ketelaar weet waarover hij schrijft. Hij woont in Oud-Zuid, hij is ermee vergroeid geraakt en zijn materiaal ligt soms letterlijk op straat. Zijn jeugd lag in een ander deel van de hoofdstad. Hij komt uit Slotermeer, Amsterdam-West. Naoorlogse nieuwbouw voor de verheffing van de arbeidersklasse. Met zijn zevenen bewoonde het gezin Ketelaar een kleine woning - een kippenhok noemt hij het.

'Frank Ketelaar is sterk als hij over gewone mensen schrijft', zegt Joop van den Ende. 'Hij weet heel goed wat zich daar afspeelt. Hij komt eruit voort.'

Er was weinig te makken thuis. Zijn moeder kon met één ei niet vier, niet vijf, maar wel zes boterhammen beleggen. Op woensdag werd Frank naar de kiloknaller gestuurd, want dan was de paardenbiefstuk in de reclame. Vader was parttime-taxichauffeur, repareerde 's nachts de tramrails om wat bij te verdienen. Er ging veel drank in de man. Hij sloeg en schold. Frank, een nakomertje, lag op het vloerkleed, de voeten schroeiden bijna tegen de Bocal gaskachel. Hij lag te lezen; het was het vaste beeld.

Toen hij 8 was en zijn vader 51, overleed de man. Zijn moeder was labiel, je kon haar bijna niet alleen laten. Hij hield zichzelf voor dat hij een niet ongelukkige jeugd had. Pas later kwam het gemis. Hij heeft drie kinderen; ze zijn wat groter inmiddels. Als hij ze naar school bracht of als hij naar zijn zoon stond te kijken op het voetbalveld, voelde hij het verdriet.

Een ongedateerde jeugdfoto.

Ontworstelen

In de film In Oranje uit 2004, die geregisseerd werd door zijn beste vriend Joram Lürsen, heeft Ketelaar zijn afwezige vader en zichzelf opgeschreven, als voetbalgek jongetje. 'Ik schrijf altijd over mijzelf', zei hij in het radioprogramma Kunststof. 'Dat kan niet anders. Heel vaak gaat het over dubbeltjes die kwartjes willen worden. Het is zo'n beetje the story of my life.'

Joram Lürsen beaamt: 'Het zijn terugkerende thema's bij Frank: de lage afkomst en hoe je daaraan te ontworstelen.'

Boeken waren thuis zijn verdedigingswal. Hij las tenminste vijf boeken per week. Als hij ze uit had, ging hij een nieuwe stapel halen in de bibliotheek aan Plein '40-'45. Hij kon zich verschansen achter zijn boeken. Later bleken ze ook zijn reddingsboei. Hij kon schrijven. Hij mag graag zeggen dat schrijven het enige is dat hij kan. Het is geen koketteren - hij lijkt het te menen.

Joop van den Ende had in 2000 een nieuwe knie gekregen; hij was aan het revalideren, veel meer dan thuis op de bank televisiekijken zat er niet op. Hij zag Bij ons in de Jordaan, over het leven van Johnny Jordaan. Het was een driedelig psychologisch drama van de VPRO, geschreven door Kees Prins en Frank Ketelaar.

Van den Ende: 'Ik heb liggen janken op de bank. Het was zo goed getroffen, de emoties waren zo mooi, zo echt. Ik dacht: die moet ik hebben voor Hazes.' Van den Ende had een musical in voorbereiding over het leven van de volkszanger; Ketelaar en Prins zouden het script voor de musical gaan schrijven; zonder Prins deed Ketelaar dat voor de film.

Altijd positief

Heel lang is het jouw kindje. Dan moet je het afstaan. Dan is het van de regisseur, van financieringsfondsen, van de producent, soms zelfs van de acteurs. Het is het lot van de scenarioschrijver. Het komt voor dat je verhaal naar de knoppen wordt geholpen.

Frank Ketelaar zei in het radioprogramma Kunststof over het verschijnsel: 'Na tien minuten wil je door de bank zakken van ellende. Na vijftien minuten wil je je gaan verdrinken op de wc. Maar je kunt niet zeggen tegen de regisseur: sorry, dit is kut, laten we ermee ophouden, ik kom je nog wel eens tegen. Je probeert positief te blijven.'

De twee hebben in opdracht van Joop van den Ende inmiddels theaterstukken geschreven over de levens van Tina Turner en Brigitte Bardot. Beide scripts zijn nog in productie. Kees Prins: 'Wat je met weinig mensen hebt, heb ik met Frank: dat je makkelijk en soepel heen en weer pingpongt. Het brengt ons samen tot een beter eindresultaat. Meestal is het tussen duo's toch vliegen afvangen. Maar wij hebben een uitzonderlijk goede samenwerking. We voelen geen enkele jaloezie naar elkaar.'

Ketelaar en Prins hadden elkaar begin jaren tachtig leren kennen, als muzikanten onder elkaar. Prins zong en speelde gitaar in allerlei bandjes en Ketelaar was gitarist in de Jan van de Grond Groep en in de band van Bram Vermeulen. Hij vond zichzelf niet goed genoeg. En hij kreeg er genoeg van om elke keer opnieuw in een jongerencentrum ergens in het land te moeten optreden voor twintig dronken boeren.

Hij was 27 en meldde zich voor de tweede keer aan bij de Filmacademie aan de Amsterdamse Overtoom. Hij moest een filmpje aanleveren om toegelaten te worden. Het ging over iemand die een verjaardagsfeestje geeft; niemand komt opdagen. Prins speelde de hoofdrol, tevens de enige rol. 'Dat kan ik heel goed.'

Naar West End

Ketelaar heeft het voordeel dat hij van tijd tot tijd zelf de regie kan doen. En dat hij vaak betrokken wordt bij de casting en bij de montage. Maar hij weet dat vooral in het buitenland je werk beschouwd wordt als een halffabrikaat.

Hij heeft met Kees Prins het script geschreven voor een musical over het leven van Tina Turner. Volgend jaar gaat het stuk in première op West End in Londen. Het is nu in handen van Phyllida Lloyd, regisseur van uiteenlopende stukken als Mamma Mia en Shakespeare's Julius Caesar. Ketelaar kan zich nog slechts druk maken over één vraag: 'Wat doe ik aan voor de première?'

Ritme

Deze keer werd Ketelaar aangenomen. Hij ziet het nog steeds als een van de beste momenten in zijn leven. Hij had zich aangemeld voor de afdeling geluid. Daar maakte je meer kans. Eenmaal toegelaten ontdekte hij al snel dat hij geboren was voor scenarioschrijven.

Het is de kunst van het ritme, vindt hij. Ritme is alles. Dat moet je aanvoelen. Het is als met muziek. Robert Kievit: 'Hij is heel goed in dialogen. Het is zijn muzikale achtergrond: zijn zinnen dansen.' Zo af en toe krijgt Ketelaar de kans zijn scenario's ook te regisseren. De eerste drie afleveringen van Klem bijvoorbeeld stonden onder zijn regie. Barry Atsma daarover: 'Frank is een man die bouwwerken maakt van zijn scripts. Voor hem is het klassieke muziek; hij is de dirigent.'

Ketelaar zweert bij de muziek van Bach. 'Het lost zo mooi op,' zei hij in Kunststof. 'Bach zet allerlei lijntjes uit en draadjes en sporen. Aan het eind komt het altijd weer bij elkaar. Het is eigenlijk waar ik op mijn manier m'n hele leven mee bezig ben.'

Ketelaar hanteert een eenvoudig criterium voor een goed drama. 'Wat voor mij nummer één op de lijst staat, is dat je moet willen weten hoe het verder gaat, hoe het afloopt.'

Frank Ketelaar als gitarist van de Jan van de Grond Groep in 1979.

Drift om gezien te worden

Barry Atsma behoorde aanvankelijk niet tot de acteurs die waren uitgenodigd auditie te doen voor Klem. Hij heeft zich naar binnen gefrommeld, zoals hij het noemt. 'Jacob Derwig en ik hadden het script gelezen en we zeiden tegen elkaar: tjesis, wat is dit goed, wat heeft dit een spanning.'

Han Lips, televisierecensent van Het Parool schreef: 'De eerste aflevering was nog geen twee minuten bezig of Lips wist zeker dat hij wil weten hoe het deze mensen verder vergaat.'

Joram Lürsen: 'Zijn methode is dat hij heel lang nadenkt over de structuur van een verhaal. Dan maakt hij lange wandelingen, staat hij eindeloos lang onder de douche. Nadenken. Daarna gaat hij typen. Hij kan blind typen. Dan is hij razendsnel. Hij schrijft dan in twee maanden een heel filmscript.'

Ketelaar werkt doorgaans aan vijf, zes stukken tegelijk. Thuis, in het café, op de camping in Ermelo - het maakt niet uit. Hij schrijft op maandag en ook op zondag - het maakt niet uit. Zijn laptop staat altijd naast zijn bed - maakt niet uit. Hij schrijft altijd. 'Het is het enige dat ik kan.' Mediadirecteur Robert Kievit: 'Van Vestdijk is vaak gezegd dat hij sneller kon schrijven dan God kan lezen. Frank is een goeie tweede.'

Barry Atsma: 'Frank heeft een drift om gezien te worden. Iets van: ik zal verdomme mijn eigen kracht vinden.' In Kunststof merkte Ketelaar zelf op: 'Ook omdat ik uit een arm nest kom, waardeer ik ontzettend wat ik nu heb en wat ik nu doe. Het is elke dag een bron van geluk.'

frankketelaar.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.