RecensieBoeken

Francesca Melandri laat lezer zijn oordeel steeds opschorten (vier sterren)

Welbespraakt verleidt de Italiaanse Francesca Melandri de lezer om uiteindelijk een verdrongen geschiedenis vol gruwelijkheden aan te roeren.

De lange weg naar Rome

Francesca Melandri; Uit het Italiaans vertaald door Etta Maris. Cossee; 527 pagina’s; € 24,99.

Ver over de 90 jaar is Atillo Profeti, die lang heeft gewerkt voor een Romeinse stadsontwikkelaar, die in de jaren dertig fascist was – maar wie was dat toen niet? , en die drie kinderen op de wereld heeft gezet. Waarna er buitenechtelijk nog een vierde bij kwam. Hij is incontinent en dementerend, niet meer in staat om vragen over het verleden te beantwoorden.

Ook ontgaat hem dat de nieuwe rechtse burgemeesterskandidaat de woorden immigratie en criminaliteit uitspreekt als één woord, ‘als twee concepten die bij elkaar horen vanwege een natuurlijke band die geen bewijs nodig heeft’. Noch dringt tot hem door dat er in 2010 auto’s worden weggesleept uit het centrum omdat de Libische dictator Kadhafi aan zijn vriend president Berlusconi een staatsbezoek komt brengen, met in zijn bizarre entourage een tent en een geüniformeerde harem.

De derde roman van film- en documentairemaker Francesca Melandri (1964), De lange weg naar Rome, een van de nominaties voor de prestigieuze Premio Strega die op 5 juli wordt uitgereikt, begint als een contemporaine roman die sinds het verschijnen van het Italiaanse origineel in september 2017 nog aan actualiteit heeft gewonnen, nu Italië een rechts-populistische regering krijgt.

Beeld Olivier Heiligers

Maar zodra Atillo’s dochter Ilaria op de trappen voor haar appartement een zwarte man aantreft die verklaart de Ethiopische kleinzoon van haar vader te zijn – wat, nog een vijfde kind? –, is duidelijk dat we de dementie van de oude Profeti ook als symbolisch mogen zien; voor het ‘niet meer zo goed weten’, laat staan het rekenschap willen afleggen, van smoezeligheden en misdaden uit het verleden.

De Ethiopische man, die zegt Shimata Ietmgata Atillaprofeti te heten, heeft de lange weg afgelegd van Addis Abeba, via smokkelaars en Libië, naar Lampedusa en een vernederende gang door asielzoekerscentra. Ilaria wil uitzoeken wat er klopt van zijn verhaal, en zal daartoe een lange weg terug moeten gaan, die in het verleden van haar vader. Wat heeft hij precies uitgespookt toen hij in de jaren dertig als ‘vrijwillig Zwarthemd’ deelnam aan de Italiaanse bezetting van Ethiopië (toen Abessinië genaamd), als onderdeel van Mussolini’s droom van een wereldwijd fascistisch rijk? Een droom die vijf jaar standhield, tot in december 1940 de verdreven keizer Haile Selassi weer naar Addis Abeba terugkeerde.

Een lesje geschiedenis, onbekend bij de meeste Nederlanders, en overigens ook bij vele Italianen die na de oorlog nooit een tribunaal hebben gehad, of andersoortige openlijke verwerking van de lange fascistische jaren. In dergelijke verdrongen geschiedenissen is Francesca Melandri buitengewoon geïnteresseerd, gezien ook haar eerste twee romans, Eva slaapt (vertaald in 2011, over de decennia van strijd tussen Italianen en Duitsers in Zuid-Tirol) en Hoger dan de zee (vertaald in 2013, over de linkse terreur van de Rode Brigades in de jaren tachtig).

De pater familias in De lange weg naar Rome, de aandoenlijk vergeetachtige Atillo, blijkt in de jaren dertig een fanatieke fascist geweest te zijn. En hij heeft in Ethiopië een analfabete vrouw gehad, Abeba, met wie hij een kind kreeg dat hij altijd heeft verzwegen voor zijn latere echtgenotes, en voor zijn kinderen. Melandri schildert de man die na de oorlog gaat samenwonen met de weelderige Marella zwierig, maar zonder de pijn te verdoezelen: ‘Zijn vrijheid was hem zo dierbaar dat hij in twee jaar tijd twee keer met Marella mee ging toen ze haar benen wijd spreidde op een keukentafel in de wijk Garbatella, waar een vrouw die stonk naar groentesoep haar binnenste met een tang wegrukte. Atillo vond het niet prettig dat ze leed en al helemaal niet door zijn toedoen. Dit waren de enige momenten in alle decennia waarop ze samen waren, dat hij tegen Marella – zij het met de blik iets afgewend – de woorden uitsprak: ‘Ik hou van je’.’

Maar zij dan, denk je onwillekeurig, waarom bleef Marella al die tijd bij deze hork? Eén pagina verder laat Melandri die kant van de zaak zien: ‘Haar vader had haar maar één keer omarmd, op de dag van haar diploma-uitreiking, met de ellebogen iets van zijn lichaam af en houterige armen; van haar moeder had ze alleen de allereerste omarming gekend, die in de baarmoeder; pas bij Atillo had ze ontdekt hoeveel rust je kunt vinden door je wang op een bevriende borst te leggen.’

Dat verklaart veel. In twee pagina’s kan deze auteur je ervan overtuigen dat dit huwelijk zo onbegrijpelijk niet was. Melandri is niet zuinig met woorden en maakt met graagte verbale pirouettes, maar vervalt nooit in gebabbel. Ook haar uitweidingen dienen een doel: zullen we eerst eens kijken wat er aan de hand is voordat je oordeelt over deze mensen, of denkt de ander te kennen?

Het is een helse tijd geweest voor de arme Ethiopiërs toen de Italianen daar huishielden met wapens en mosterdgas. Wat hebben we er weinig van geleerd, als we vandaag de dag doen of er geen grenzen zijn, terwijl we die wel hanteren, want onze asielzoekerscentra zijn de grenzen van Europa. De bastions van onze identiteit, zegt een immigratieadvocaat tegen Ilaria. ‘Daarin belanden mensen niet als ze een misdrijf begaan, maar om wat je bent, namelijk illegaal.’

De boodschap is niet mis te verstaan. Hoe gemakkelijk had Melandri een eendimensionale pamfletroman kunnen schrijven, met al dit materiaal voorhanden, reikend van Mussolini tot Berlusconi, en met in de hoofdrol die hypocriete slimmerik van een oubaas met zijn smeergeld, strapatsen en handig haperende geheugen?

De prestatie die ze levert, is dat de lezer zijn oordeel steeds moet opschorten, bijvoorbeeld erkennend dat de schurk Attilo óók een lieve vader is geweest. Met haar eerste 300 pagina’s verleidt Francesca Melandri de lezer zo welbespraakt, dat die in de daaropvolgende 200 pagina’s de Afrikaanse verschrikkingen met precies dat schuldgevoel ondergaat waar het de daders destijds aan heeft ontbroken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden