Frances McDormand: goed geworden vanaf de zijlijn

In Three Billboards outside Ebbing, Missouri pakt ze de hoofdrol

Frances McDormand (60), die altijd 'die ander' mocht spelen, sleepte een Golden Globe binnen met haar grootse hoofdrol als agressieve moeder in westernkomedie Three Billboards outside Ebbing, Missouri. Hoe McDormand via de zijlijn naar het doelgebied sloop.

Frances McDormand Foto ap

'Ik heb een paar dingen te zeggen.' Zo begon actrice Frances McDormand haar speech toen ze afgelopen zondag een Golden Globe won voor haar rol in Three Billboards Outside Ebbing, Missouri. Op dat moment brak waarschijnlijk het koude zweet uit bij degene die live de scheldwoorden censureert tijdens de prijsuitreiking. Diens hand lag in ieder geval bovenop de knop: toen de 60-jarige McDormand keurig filmmaatschappij Fox Searchlight bedankte, werd dat per ongeluk onverstaanbaar gemaakt - 'fox' en 'fuck' liggen dicht bij elkaar. McDormand zei blij te zijn deel uit te maken van de aardverschuiving binnen de filmindustrie; bij de woorden 'tectonic shift' drukte de censor weer. En toen ze tóch een scheldwoord gebruikte ('shite') was hij te laat en maakte vervolgens in paniek de hele volgende zin onverstaanbaar.

Vastberaden

Lomp natuurlijk. Al valt de druk op zo'n Amerikaanse censor voor te stellen: het was de eerste grote filmprijsuitreiking sinds #MeToo en McDormand kijkt niet op een vloek meer of minder. Wie haar oeuvre kent, zet zich sowieso onwillekeurig schrap als McDormand even zo kijkt, met zo'n opgetrokken wenkbrauw en mond op standje vastberaden. Het betekent in films doorgaans weinig goeds als zij iets kwijt wil.

Dat is ook te zien in de film waarmee ze de prestigieuze prijs won: Three Billboards Outside Ebbing, Missouri. Daarin speelt ze Mildred Hayes, een moeder wier tienerdochter is verkracht en vermoord. Gefrustreerd omdat er na maanden nog niemand is opgepakt, huurt ze drie gigantische billboards. 'Verkracht terwijl ze stierf', staat op de eerste. Nummer 2: 'En nog steeds geen arrestaties?' en drie: 'Hoe kan dat, politiecommissaris Willoughby?' Het is het begin van een keiharde strijd tegen de lokale politiemacht, waarin Mildred steeds meedogenlozer, gevaarlijker en onsympathieker wordt.

Frances McDormand ontvangt haar Golden Globe Foto afp

Onverzettelijk

Scenarist en regisseur Martin McDonagh schreef Three Billboards speciaal voor McDormand, die door de film stampt als een agressieve cowboy. De kaken woedend op elkaar geklemd, gekleed in spijkeroverall en met zakdoek om haar nek, het haar deels opgeschoren en de rest in een klein staartje gebonden. Op oorlogspad.

Zo is McDormand op haar best: als vrouw die in kleinstedelijk Amerika dapper tegen de stroom in roeit. Al is het misschien niet zo overduidelijk als bij Mildred, haar beste personages zijn onverzettelijk en eenieder die ze probeert om te krijgen, krijgt het voor de kiezen.

In de Coen-klassieker Fargo (1996) bijvoorbeeld, speelt ze de hoogzwangere politieagente Marge, die een krankzinnige ontvoeringszaak moet oplossen, een rol waarmee ze een Oscar won. Marge is een tuttige, vriendelijke vrouw, maar wie denkt dat ze te zacht is voor haar werk, onderschat haar. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een scène waarin ze een imponerende ex-gevangene ondervraagt. Als hij niet meewerkt, verstrakt haar blik en bedreigt ze hem, om vervolgens nogmaals poeslief om informatie te vragen - het werkt.

Fargo Foto anp

In Almost Famous (2000, Oscarnominatie beste vrouwelijke bijrol) was ze ook al zo'n vrouw waarmee niet te spotten valt: de thuiszittende, bezorgde moeder van een 15-jarige jongen die met een groep muzikanten meereist. Als de populairste van het stel haar via de telefoon om zijn vinger probeert te winden, krijgt hij zo'n donderpreek dat de getapte jongen daarna alleen nog verward 'ja mevrouw' kan stamelen.

En in Three Billboards zet haar personage - onder anderen - een pastoor op zijn nummer. Als hij bij Mildred langskomt om haar aan te spreken op de oorlog die ze voert met de politie, laat ze hem verbaal alle hoeken van de kamer zien. Haar keiharde monoloog over hypocrisie en kindermisbruik binnen de katholieke kerk brengt de man bijna in tranen. McDormand die mensen afblaft: weinig dingen zijn zo angstaanjagend en bevredigend tegelijk.

Je ziet het zelden, actrices die zo schaamteloos onsympathiek en onaantrekkelijk durven en willen zijn als McDormand. Gebrek aan ijdelheid en een schijnbare desinteresse in wat de buitenwereld vindt, dat hebben haar personages met McDormand gemeen.

Sterrencircus-Hollywood probeert ze zoveel mogelijk te mijden. Junkets weigert ze, interviews doet ze zo min mogelijk. Ze ziet zichzelf als 'white trash', omdat haar biologische moeder, die haar afstond voor adoptie, dat was. Ze groeide op bij een Canadese priester en zijn vrouw en leerde acteren aan de universiteit van Yale. Na haar filmdebuut in Blood Simple (1984) trouwde ze met regisseur Joel Coen, in wiens werk ze regelmatig te zien is en met wie ze een hekel aan awardshows deelt. Haar afkeer van poespas werd nooit een probleem, omdat ze toch niet geschikt werd geacht als De Grote Filmster. 'Ik was te oud, te jong, te dik, te dun, te lang, te kort, te blond, te donker - maar op een gegeven moment hebben ze ook altijd 'die andere' nodig', vertelt McDormand in een interview met The New York Times. 'Dus ben ik heel goed geworden in 'de ander' zijn.'

Frances McDormand en Woody Harrelson. Foto ap

De ander

Die ander, dat is meestal een personage aan de zijlijn, variërend van de hysterische moederkloek Dot in Raising Arizona (1987) en de bedeesde en onverwacht krachtige mrs. Pell in Mississippi Burning (1988, Oscarnominatie), tot de geharde vrachtwagenchauffeur Glory in het feministische North Country (2005, ook een Oscarnominatie). Een prima positie, zo schitterend in de marge, vond ze zelf. Tot ze de hoofdrol in de televisieserie Olive Kitteridge (2014) op zich nam en merkte dat ze daar zoveel meer in kwijt kon. Ze won een Emmy met deze rol als nukkige schooljuf, die niet in staat is zachtaardig of sociaal te zijn, al zou ze het diep van binnen wel willen.

Er overkomen Olive nogal wat nare dingen, in deze serie naar het gelijknamige Pulitzer Prize-winnende boek. Regisseur Lisa Cholodenko (The Kids Are All Right) en McDormand hebben lang gepraat over huilen. Volgens de actrice was Olive niet het type voor een potje janken en hoeven vrouwelijke personages niet per se altijd 'kwetsbaar' te zijn. Cholodenko vond dat ze de kijker wel een béétje de kans moest geven om van Olive te gaan houden. Eenzelfde soort discussie had McDormand met McDonagh, vertelde ze in een interview met Entertainment Weekly. 'Maar als Mildred makkelijk bij haar emoties zou kunnen, waarom zou ze dan zo boos zijn? Als je de pijn eruit kunt huilen, hoef je geen politiebureau in de fik te steken.'

Gezicht van rubber

Bovendien: tranen heb je niet nodig om met McDormands onsentimentele, krachtige personages mee te voelen. Dat komt door haar expressieve gezicht, dat valt te lezen als een boek. 'Het is van rubber', aldus de actrice, die een gepassioneerde hekel heeft aan botox. 'Helemaal nu ik ouder wordt en de lijnen er liggen, kan ik het gebruiken hoe ik wil.' En inderdaad: haar mimiek is fantastisch. Haar gezicht kan het ene moment bewegingsloos zijn en het volgende openbarsten van plezier of verdriet. Ze heeft slechts een subtiel omkrullende mondhoek of terloopse grimas nodig om in een fractie van een seconde bloot te leggen wat haar personage wil verbergen.

Vlak voordat Mildred de pastoor in Three Billboards zijn uitbrander geeft, bijvoorbeeld, vertelt hij haar dat ze volgens de inwoners van het stadje te ver gaat met haar verbeten strijd. Op dat moment ontdooit McDormands gezicht. Er flitst razensnel iets overheen, verdriet, begrip, schaamte misschien. En dan, opeens, is de kwade trek rond de mond weer terug. Fenomenaal toont McDormand zo hoe woedende rouw eruit ziet: het is het amper zichtbare craquelé in een hard pantser.

'Triple Crown'

Frances McDormand is een van de slechts 23 acteurs die ooit de zogeheten 'Triple Crown of Acting' heeft behaald: een Oscar, een Emmy en een Tony Award op je naam. Ze won een Oscar voor Fargo (1996), een Emmy voor haar rol in de televisieserie Olive Kitteridge (2014) en een Tony voor haar rol in het Broadwaystuk Good People (2011).


Lees hier de recensie van Three Billboards outside Ebbing, Missouri

Een western die laat zien hoe onrecht nietsontziende woede kan ontketenen, past perfect bij deze tijd. De harde humor van McDonagh en de komische timing van de acteurs maken het compleet.