Fraaie platen in saaie bladen

Een artikel over nanobuisjes is geen lichte kost, maar zet er een illustratie bij en het wordt toegankelijker. Mooie plaatjes zijn een normale manier geworden om onderzoek te verduidelijken....

Sexy centerfold uitvouwposters zitten er nog níet in de wetenschappelijke bladen, maar verder gelden er veel van de wetten die ook voor minder hoogstaande tijdschriften opgaan. Zoals: mooie plaatjes graag, en een verleidelijke omslag.

Officieel wordt dat ontkend. De samenstellers van het Britse blad Nature verwijzen naar hun tips aan aspirantauteurs, en die zijn tamelijk zakelijk. 'Meegestuurde figuren moeten begrijpelijk zijn voor lezers in andere disciplines, en moeten hun helpen het artikel te begrijpen. Houdt de figuren zo simpel mogelijk. Vermijd onnodige complexiteit, kleuren en overbodige details.'

Maar de Nederlandse natuurkundige prof. dr. Ad Lagendijk, vorig jaar winnaar van de Spinozaprijs, heeft andere ervaringen. In een column in de Volkskrantbeschreef hij een paar jaar geleden tot in detail hoe hij probeerde op de cover van datzelfde Nature te komen.

'Jammer genoeg bevatte ons artikel alleen maar saaie grafieken, ongeschikt voor de voorpagina. Overleg gepleegd met Nature. Een mooi plaatje zou kans maken. Dat betekent een afbeelding met veel kleurentinten en mooi perspectief.'

Na er twee volledige weekenden en vele avonden aan besteed te hebben, had hij eindelijk een illustratie waar hij tevreden over was, schrijft Lagendijk. Blauwgrijze bergen, verlicht met van rechts komend licht, prachtige schaduwpartijen. 'Eén top was precies zo hoog gemaakt dat die precies tussen de 'r' en de 'e' van het woord 'Nature' op de voorpagina door zou gaan.' De plaat werd gekozen.

Dat geeft aan, zegt de Delftse moleculair fysicus prof. dr. ir. Cees Dekker, een van de Spinozaprijswinnaars dit jaar, dat mooie plaatjes soms kunnen helpen om een artikel prominent onder de aandacht te brengen. Zelf schakelde hij een bevriende graficus in om een mooie illustratie te maken bij een artikel over koolstof nanobuisjes in een elektrische schakeling. Hij haalde er de cover van het Amerikaanse Science mee.

Zo'n voorpagina is leuk voor de pr, zegt hij. 'Maar mooie plaatjes kunnen nooit helpen om het artikel überhaupt in een tijdschrift geplaatst te krijgen.'

Want dat is een zaak van referees, collega-onderzoekers die een artikel puur op de wetenschappelijke merites beoordelen. Ook al kunnen die wetenschappelijke merites wel weer vaak worden verduidelijkt aan de hand van goede illustraties. 'De mens is nu eenmaal een visueel wezen. Illustraties zijn, net als metaforen, belangrijk om verbanden te laten zien, om dingen begrijpelijken helder te maken. Het gaat daarbij niet alleen om schoonheid.'

Inderdaad, schoonheid is een bijproduct, zegt ir. Frits Post, leider van een groep bij de TU Delft die wetenschap visualiseert. 'Maar we zijn er niet vies van.'

Er is voor hem steeds meer werk aan de winkel. 'Vroeger was er alleen theoretische en experimentele wetenschap. Nu is computational science in opkomst. Of het nu gaat om chemische reacties, aërodynamica, of atmosfeermodellen, het gaat vaak om simulaties die tot enorme bergen data leiden. De enige manier om daarin verbanden te vinden, is door er plaatjes van te maken.'

Voor veel wetenschappers zijn die op zichzelf al mooi. 'Ze krijgen verschijnselen voorgeschoteld waarmee ze zeer vertrouwd zijn, maar die ze nog nooit hebben gezien.'

Anderen, zegt hij, zijn er echter huiverig voor. Vinden schoonheid verdacht. 'Met name zeer technisch georiënteerde onderzoekers vrezen dat mooie plaatjes worden uitgelegd als reclame, als een poging om de buitenwacht te overtuigen van het wetenschappelijk resultaat. Dan zeggen wij: daar gaat het niet om. Het is een bijeffect.'

Post houdt er echter wel rekening mee bij de keuze van vorm, kleur en persepectief. Ook zijn collega dr. Robert van Liere van het Centrum voor Wiskunde en Informatica (CWI) in Amsterdam mikt er in zijn visualisaties doelbewust op. 'Er moet een element van elegantie in zitten.'

Dat is vooral van belang als wetenschappers nog geen model hebben van datgene dat zij onderzoeken, zegt Van Liere. Zoals dat in de celbiologie het geval is: op detailniveau weten biologen niet wat er in de cellen gebeurt. 'Dan moeten ze gewoon gaan kijken. Daarbij spelen esthetische aspecten een belangrijke rol. Kijken, tot je een hypothese kunt doen over hoe het werkt. Dat is de basis voor een model. Zodra je dat model hebt, kun je verder, en heb je eigenlijk geen visualisaties meer nodig.'

De schoonheid is ook ontdekt door mensen die het weten kunnen: kunstenaars. Zo was fysicus Cees Dekker het afgelopen weekend bij de opening van de tentoonstelling Nano in Los Angeles, samengesteld door nanotechnoloog Jim Gimzewski en kunstenares Victoria Vesna. 'Die beelden en simulaties hebben niet veel meer met wetenschap te maken. Maar ze proberen wel aan een groter publiek over te brengen hoe fascinerend het bijvoorbeeld is dat je atomen kunt manipuleren.'

Er loopt een vloeiende grens tussen wetenschap en kunst, zegt Dekker. Zelf kreeg hij commentaar op zijn artistieke Science-voorpagina: op die illustratie waren zijn koolstofbuisjes met 'gewone' klemmetjes op een printplaat bevestigd. Een onmogelijke mengeling van de atomaire en de echte wereld, vonden enkele critici.

Dekker schudt die kritiek van zich af. 'Elke weergave is onvolledig. De voorstelling van een atoom als een soort zon met daaromheen draaiende planeten bijvoorbeeld is helemaal fout. Maar het helpt wel om het begrijpelijk te maken.'

Wie volstrekt nauwkeurig de atomaire wereld wil weergeven, moet maar helemaal geen plaatjes meer maken, zegt Dekker. 'Want de golflengte van licht is veel groter dan de nanostructuren. Dat betekent dat die nooit te zien zijn, in normaal licht.'

Plaatjes, wil hij maar zeggen, zijn altijd mooier dan de werkelijkheid. 'Mensen willen nu eenmaal graag kijken. Zo zitten we in elkaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden