Fraai palet van schakeringen waarmee de wetgever kan werken

Hans Achterhuis

De wet als kunstwerk van de Tilburgse rechtsfilosoof Willem Witteveen heeft in de media al de nodige aandacht gekregen, maar de nadruk lag hierbij vooral op de tragische dood van hem, zijn vrouw en dochter bij het neerhalen van vlucht MH17. Zijdelings werd wel steeds verwezen naar dit imposante boek waarvan Witteveen vlak voor zijn vlucht het manuscript had ingeleverd.

Tien geboden

Een boek met een gelukkig gekozen titel. In de eerste plaats drukt ze scherp uit dat de wet veel meer is dan een middel om maatschappelijke doelen te realiseren. Deze wijd verbreide opvatting is niet zozeer onjuist als wel veel te beperkt. Wie de wet alleen maar als instrument van politieke macht beschouwt, heeft de neiging om als een wet niet het beoogde doel bereikt, er snel een nieuwe, meer effectieve tegenaan te gooien. Dat doet op velerlei wijze afbreuk aan wat de samenleving idealiter van een goede wetgeving kan en mag verwachten.

Hier ligt de hoofdlijn van Witteveens betoog. Hij formuleert tien geboden voor de wetgever, aan de hand waarvan hij een groot aantal filosofen, maar ook schrijvers de revue laat passeren. Wetten moeten bijvoorbeeld aan redelijke verwachtingen voldoen, ze moeten openbaar en begrijpelijk zijn, vertrouwen wekken en tot regelgeleid gedrag aanzetten. Deze geboden worden toegelicht aan de hand van heldere overzichten van het denken van Hayek, Kant, Thomas More, Simmel en Kafka.

Verrassend is dat Witteveen al zijn geboden niet alleen maar onderbouwt met filosofische inzichten, maar ze steeds ook uitwerkt in concrete praktijkvoorbeelden, van boerkaverbod tot milieuwetgeving.

Palet van visies

Bovenstaande vrij willekeurige opsomming van denkers laat in de tweede plaats zien dat Witteveen zijn filosofisch overzicht vooral als een soort kunstgeschiedenis presenteert. De wijsbegeerte is bij hem geen strenge wetenschap waarin de ene denker zijn voorgangers falsifieert om vervolgens hun inzichten bij het oud vuil te deponeren. Voor hem bestaat de filosofie eerder uit een aantal perspectieven die elkaar niet opheffen, maar juist in een palet van visies kleuren en aanvullen. Op bewonderenswaardige wijze weet Witteveen de schoonheid en kracht van de meest uiteenlopende denkers en systemen op te roepen.

Natuurlijk, zo erkent hij, had bijvoorbeeld Foucault gelijk toen hij de aandacht vestigde op de totalitaire gevaren van het utilistische systeem van de negentiende-eeuwse Engelse filosoof Jeremy Bentham. Maar het blijft daarnaast de moeite waard om met Bentham de nadruk op de transparantie en begrijpelijkheid van wetgeving te leggen.

Kostbare schatten

Wat de titel in de derde plaats schitterend uitdrukt, is dat wetgeving en rechtsstaat kostbare gegevenheden zijn. Je dient er zuinig over te waken, ze goed te conserveren en ze niet gemakkelijk te vervangen. Dat bewaren en bewaken vindt natuurlijk niet in een museum plaats maar in de hitte van de politieke strijd van alledag. Wanneer politici en burgers niet beseffen met welke kostbare schatten ze hier te maken hebben, waar ze zorgvuldig mee om moeten gaan, loopt de wet inderdaad het gevaar, zoals in veel landen het geval is, te degraderen tot een simpel middel in de handen van machthebbers.

In de vierde plaats is met de metafoor van een kunstwerk de idee van breekbaarheid verbonden. Kunst kan gemakkelijk beschadigd worden. Niet iedereen kan daarom een kunstwerk maken of restaureren of zomaar eventjes een wet in elkaar draaien. Daar is inlevingsvermogen voor nodig, gekoppeld aan gevoel voor schoonheid en proporties. Wetgevers die de studie van Witteveen tot zich nemen, worden misschien niet meteen Picasso's of Rembrandts, maar toch wel in elk geval ambachtslieden die op hoog niveau toegepaste kunst kunnen creëren.

Collages en miniaturen

Is het overdreven om in de vijfde plaats kort te wijzen op de kunstwerkjes, de collages en miniaturen, die aan het eind van De wet als kunstwerk zijn afgedrukt? Witteveen heeft ze tijdens het schrijven aan zijn boek kennelijk met veel plezier voor zichzelf geschapen. De wonderlijke en vriendelijke figuren ervan doen soms aan het werk van Paul Klee denken. Ze laten ons even goed met de auteur kennismaken als de tekst zelf.

Ik heb Willem Witteveen één keer vluchtig ontmoet, maar uit zijn zoekende en soms ironische stijl en uit de congeniale wijze waarop hij grote denkers presenteert, komt de lezer een aimabele kunstenaar tegemoet. Laten we dankbaar zijn voor het kostbare meesterstuk dat hij ons heeft nagelaten.

Tenslotte, ook al is De wet als kunstwerk fraai en liefdevol uitgegeven, het verdient iets meer wetenschappelijke zorg. Het namenregister aan het slot is zeer incompleet. Er staat veel meer in dit boek dan dit register suggereert. Ik denk bijvoorbeeld aan een aantal mooie beschouwingen over Machiavelli - een naam die niet terug te vinden is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden