Fout in de oorlog: het voelt bijna gezellig vertrouwd

null Beeld HH
Beeld HH

Dus Lucebert was fout in de oorlog. 'Totaal bevlogen geraakt door het nationaal-socialisme', zoals zijn biograaf Wim Hazeu donderdag in een interview met Onno Blom zei. Sieg Heil und Heil Hitler!, zette de keizer der Vijftigers begin jaren veertig onder de brieven die hij vanuit Duitsland naar vriendin Tiny Koppijn in Nederland stuurde.

Voor Hazeu was dichter en beeldend kunstenaar Lucebert een jeugdheld; het schrijven van diens biografie beschouwde hij als de opdracht van zijn leven. Toen hij in 2007 een stapel brieven in handen kreeg waaruit bleek dat Lucebert er als 19-jarige met gestrekte arm inging, kwam dat dan ook hard aan: 'Ik ben opgestaan van achter de tafel, naar buiten gelopen en heb staan kotsen in de tuin. Het hele beeld dat ik had van de geëngageerde kunstenaar Lucebert was verpulverd.'

Is alles van Lucebert nu waardeloos? Moeten Lucebertstraten worden omgekat, de schilderijen naar de kelder, de gedichten op de brandstapel? Uitgeverij De Bezige Bij heeft al laten weten dat het werk gewoon blijft worden uitgegeven, en ook het Stedelijk Museum in Amsterdam blijft zijn collectie tonen.

Er is de laatste tijd nogal veel te doen over goed en fout. De een vindt iets fout en zegt of schrijft dat, waarna de ander de een begint uit te schelden voor moralist, fascist dan wel deugmillennial, en binnen no time zitten mensen elkaar streng de mond te snoeren, de een nog overtuigder van zijn eigen goedheid dan de ander.

Maar het punt met goed en fout is dat ze in de loop der tijd nogal eens van gedaante wisselen.

In tijden waarin standbeelden op straat en naakten in musea vooral veel verwarring zaaien, voelt een kunstenaar die fout was in de oorlog bijna gezellig vertrouwd. Als het om WO II gaat, is het tenminste duidelijk wie goed was en wie fout. Om Hans Teeuwen te citeren: de mensen praten altijd wel over de Joden, maar die Duitsers waren ook geen lieverdjes.

Wellicht is het treurigste nieuws uit de Lucebert-biografie niet eens dat Bertus Swaanswijk als jonge man met Hitler dweepte, maar vooral dat hij er als oudere man nooit een woord over heeft durven zeggen. Hij zou zijn verketterd en hem zou de mond zijn gesnoerd, door mensen die van zichzelf heel zeker wisten dat ze nog nooit iets fouts hadden gedacht. Misschien is dat nog wel een leerzaam dingetje.

Wim Hazeu dacht dat zijn biografie van de dichter Lucebert af was. Tot hij diens brieven met 'Heil Hitler' ontdekte. Hazeu was tevreden zijn manuscript aan het doornemen op eventuele correcties, toen hij een brief kreeg. Ik was in zo'n stemming van: het zal wel. Lees hier wat er toen gebeurde. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden