Fotografie van een gewijde plek of van ontheiliging?

De historische plekken uit de Tweede Wereldoorlog worden overstroomd door toeristen - al dan niet in uniform. Fotograaf Roger Cremers legt de soms absurde realiteit van het oorlogstoerisme vast.

De slag om Fort Eben-Emael, gelegen in het Belgische Eben-Emael even ten zuiden van Maastricht, wordt nagespeeld. Dit uniek gelegen en superieur bewapend sperfort werd in die tijd beschouwd als het sterkste fort ter wereld en gold als onneembaar. Beeld Roger Cremers

Op sommige foto's lijkt er de afgelopen zeventig jaar niets veranderd. Vier soldaten lopen door een heuvelachtig, besneeuwd, landschap. Ze volgen een modderachtig bandenspoor. In de verte rijen bomen, een paar hooimijten en een grijze lucht die in het landschap lijkt op te gaan. 'Recogne, Belgie 2010', luidt het bijschrift, waar fotograaf Roger Cremers de jaarlijkse 're-enactment' of het naspelen van de Slag om de Ardennen, het laatste offensief van de Duitse troepen aan het Westerse front (in de winter van '44-'45), fotografeert.

Dit soort bijna bedriegelijke beelden treffen we vaker aan in Cremers' project World War Two Today, een expositie in het Verzetsmuseum Amsterdam en een gelijknamig prachtig boek.

Toeristenattractie

Een jongen poseert in het kostuum van een Amerikaanse soldaat, 'bij het Utah Beach Landing Museum' meldt de fotograaf. Hij heeft een machinegeweer vast en staat vlak bij de waterlijn. Hij trekt een serieus gezicht en de leeftijd zal ongeveer kloppen, maar er gaapt een kloof van een paar generaties tussen deze scene en de vroege ochtend van 6 juni 1944. D Day, we zeggen het er maar bij, want dat is een van de redenen dat die jongen daar staat te poseren; dat we die jonge gasten die vanuit hun landingsvaartuigen het strand op werden gesmeten niet zullen vergeten.

Fotograaf Roger Cremers raakte gefascineerd door de manier waarop in heel Europa de Tweede Wereldoorlog wordt herdacht, herleefd zelfs, in rituelen en op plekken die het soms wat ongemakkelijke midden tussen herdenken en het nog altijd groeiende oorlogstoerisme houden, toen hij vernietigingskamp Auschwitz bezocht. Bij een bezoek aan het kamp in 2002, vertelt hij bij een rondgang langs zijn foto's in het Verzetsmuseum, kwam hij een Amerikaanse toerist tegen met een t-shirt met de tekst 'Laugh! That's an order!' En hij realiseerde dat van alles waar Auschwitz voor stond en staat het inmiddels ook een toeristenattractie is.

Roger Cremers: World War Two Today, t/m 25 september, Verzetsmuseum Amsterdam. Publicatie, uitgeverij Lecturis, 35 euro

Overblijfselen van een Russische soldaat die stierf in de slag om Stalingrad. Na bijna 70 jaar op de steppen gelegen te hebben worden deze verzameld voor een herbegrafenis in een massagraf. Beeld Roger Cremers

World Press Photo

Hij keerde vele malen terug naar het kamp en fotografeerde in 2008 twee Hongaarse toeristen in een rood trainingspak, die tussen de barakken foto's staan te nemen, inmiddels een moderne klassieker in de Nederlandse fotografie. Met een serie over dit oorlogstoerisme won hij in 2009 een eerste prijs bij de World Press Photo-competitie, in de sectie 'arts and entertainment'.

Maar Cremers voelde dat hier veel meer aan de hand was dan een absurde confrontatie tussen een beladen plek en de wetten van het massatoerisme en hij zou jarenlang door Europa reizen om op zoek te gaan naar de manieren waarop de Tweede Wereldoolog wordt herdacht, van de zoektocht naar de duizenden vermisten aan het voormalige Oostfront ('de oorlog is pas voorbij als de laatste soldaat is begraven' tekent hij hier op) tot aan de poging van archeologen om de geschiedenis van kamp Treblinka te reconstrueren, van de re- enactment van historische veldslagen tot aan de bijeenkomsten van de laatste nog levende veteranen, negentigers inmiddels. Op de steppe buiten Volgograd fotografeert hij jonge Russen die op zoek zijn naar de resten van soldaten uit de Slag om Stalingrad; een van de jongens wil weten of de Amerikanen ook betrokken zijn geweest bij de bevrijding van Europa.

Schrijver Arnon Grunberg die een inleiding schrijft bij het fotoboek van Cremers met de titel 'Wat wij niet hebben gezien' stelt de centrale vraag: 'Kijkt de fotograaf naar een gewijde plek of naar de ontheiliging van die plek?' Voor Grunberg is het duidelijker dan voor de fotograaf. '(...) daar waar de toerist kan zeggen 'Ik loop op de gewijde grond van de geschiedenis' daar wordt die grond ontheiligd.'

Auschwitz was een Nazi-Duits vernietigings- en concentratiekamp bij de Poolse stad Auschwitz (Pools: Oswiecim, Jiddish: Oshpitzin). Miljoenen mensen, merendeels Joden, zijn in dergelijke kampen om het leven gekomen. Beeld Roger Cremers

Elkaar fotograferen

Is de Tweede Wereldoorlog niets meer dan een toeristenattractie geworden, vraagt Cremers zich in de inleiding van zijn boek af. 'Niets wat ik de afgelopen jaren gezien en gehoord hebt wijst daarop'.

Hij fotografeert toeristen die elkaar fotograferen, terwijl ze op het spreekgestoelte van de Zeppelin Platz in Neurenberg staan, de door Albert Speer ontworpen locatie voor de bijeenkomsten van de nazipartij. Een paar jaar later keert hij terug naar de plek en fotografeert precies van de andere kant, op hetzelfde moment als een stel supporters van FC Nurnberg het immense plein oversteken, langs de plek waar Hitler zijn toespraken hield.

Het kan zijn dat de jongens wat anders aan hun hoofd hebben op deze warme zondagmiddag, maar de fotograaf is het niet vergeten.

Roger Cremers (1972) komt uit een familie van mijnwerkers, geboren in het Zuid-Limburgse Bingelrade. Hij studeerde fotografie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en begon als nieuwsfotograaf voor NRC Handelsblad. In 2009 won hij de World Press Photo Award in de categorie 'Arts & Entertainment met zijn serie over toeristen in vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.